ALSXOLD…

Б.Догмидын дотоод сэтгэлийн хураангуй

2007.08.1 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Хайрлан дурлаж, хагацан салж, харамсан гашуудаж, асан дүрэлзэж явсан минь олон. (Зохиолчийн сэтгэгдлээс)

Өөрийгөө хурцлахын утга

Бидний үеийнхэн муу Догмидыг хичнээн үхсэнийг мэднэ. Би архин далайд хүртэл жолоо алдан үхэж явсан хүн. Гэхдээ үхлийг дандаа ялан дийлж, сөрж гарч ирснийг минь өнөөдрийн хүүхдүүд мэдэхгүй байж болно. Саяхан хүртэл Ч.Билигсайхан намайг С.Эрдэнэ багшийнхаа бүтээлээс үгүүллэг “хулгайлсан” мэтээр бичиж, шүүмжийн сумаар зүрх рүү буудаж л байна. Би ийм “буудалт”-д тэгж амархан сөхөрчих хүн биш. С.Эрдэнэ агсан бол миний ганц багш бөгөөд уран бүтээлд минь хамгийн өндөр үнэлгээ тавьсан хүн. Тэр амьд сэрүүндээ “Өдрийн сонин”-д өгсөн ярилцлагадаа “Б.Догмид ч том амьтан даа, базарваань. Үгүүллэгийн хувьд толгойд гарсан хүн шүү”гэж миний үгүүллэгүүдэд үнэлгээ өгсөн байдаг юм, “Өдрийн сонин”-ы 1999 оны 161 дугаарт бий дээ. Би тэгж багшийнхаа богц руу гараа дүрж нүгэл үйлдэх хүн биш. Миний тэр бичсэн үгүүллэг үндсэндээ бодит хүний үнэн түүхийг үгүүлсэн уран сайхны найруулал. Бүх цэргийн дуу бүжгийн чуулгын уран сайхны удирдаач Ганбатын аав нь нэртэй нисэгчдийн нэг байсан юм. Тэр хүний л тухай найруулал. Ийм зүйлийг, тийм том хүний уран сайхны нээлтийг зээлдэн бичих гэж байдаггүй юм. Хэний ч санаанд буухгүй хэрэг. З.Түмэнжаргал Х.Чилаажаваас “будаа идэж”, Б.Догмид үгүүллэгийн “хулгайч” гэгдэж байгаа нь нөгөө “тамын тогооны үлгэр” л дээ. Ер нь уран зохиолын амьдралд хямрал гүнзгийрч, уналтын шинж мэдрэгдэх боллоо. Ялангуяа үргэлжилсэн үгийн төрөл зогсонги байдалд орж байна. Дараахь үеийн маань залуучуудаас бидэнтэй бүтээлээр өрсөлдөх залуучууд гарч ирэхгүй байна шүү дээ. Харийн нэг урсгал чиглэлийн сургаар ойлгож мэдэрсэн болоод бусдыг дууриан ямар ч уран сайхны нээлтгүй, хуурай юм бичээд “Монголын уран зохиолд урьд өмнө үзэгдээгүй шинэ зүйл бүтээлээ” гэж өөрийгөө магтах боллоо. Бидний үед чинь өөрийгөө чамлаж, өрөөл бусдаас илүү бичихийг ямагт эрмэлзэж чангардаг байлаа. Би ид бичиж байх үедээ Чойндон гуайн номыг хөдөөгийн нэг айлаас санаандгүй олж уншаад “Би ч өдий байна даа” гэж өөрийгөө чамлаж байлаа. Чойндон гуай нэрд гарсан зохиолч биш байсан ч хүний амьдралын мөн чанар, цаад утгыг нь нээн үзүүлэх талаараа гайхамшигтай ур чадвартай хүн байсан юм. Алтайн З.Гүнсэн байна. Бас л сайхан үгүүллэг олныг бичсэн зохиолч. Би бас л Гүнсэнг уншиж, түүний ур чадвараас суралцаж л байсан. Хотод дандаа сайн зохиолчид цуглаад, хөдөө дандаа муу нь хоцроод байгаа юм биш. Би хөдөө олон жил суухдаа тууж, үгүүллэгүүдээ бичиж, хотын томчуудтай өрсөлдөж байж л чангарч гарч ирсэн. “Ус уухын тавилан”, “Саран дээр туссан сүүдэр” гээд гайгүй гэсэн болгоноо Шандынхаа элстэй гудамжинд “байвантай” архитай нь нөхөрлөж явахдаа л бичсэн. Ганцхан бүтээж туурвихын халуун хүслэн зүрх сэтгэлд минь байнга сэрүүн явдаг байсан даа. Өнөөдрийн залуу зохиолчдын цээжинд түргэн алдаршихын хуурай мөрөөсөл мөнгөний хүйтэн салхинд дэрвэлзэж байх шиг байна. Энэ нь уран зохиолд хөгжил биш хямрал авчирч байна.

Нөхцөлдөн оршихуйн утга

Өнөөдөр Б.Догмидын бүтээлд сайн, муу гэж дүн тавих цаг биш. Тийм дүн тавих зай миний “сурлагын” дэвтэрт байхгүй. Миний бүтээлд тавьсан үнэлгээ багадаагүй. Би хоёр хүний үнэлгээнд сэтгэл хангалуун явдаг. Нэг нь дээр дурдсан Эрдэнэ багшийн үнэлгээ, нөгөө нь Ж.Лхагваагийн нэг үнэлгээ байдаг юм. Лхагва маань “Би бол хөөрхөн бичдэг хүн. Чи бол сайхан бичдэг зохиолч” гэж ямагт намайг үнэлдэг байсан. Энэ үнэлгээнд дүйцэх юм бүтээхийг чармайж би бичиж ирлээ. Бид хоёрын хамтдаа амсаж эдэлсэн жаргал, зовлон үдэж өнгөрүүлсэн гэрэлтэй, сүүдэртэй өдрүүд олон. Тэр бүхэн бид хоёрын зүрх сэтгэлд бодол, ухаарал болон тунаж үлдсэн. Даанч тэр минь эрт буцчихсан. Лхагва бол гайхамшигтай авъяастай, гэгээнээр мэтгээслэн гүнзгийрсэн хурц ухаантай хүн. Авъяастай хүн залхуу байдаг гэж үнэн байх. Тэр зохиол бичнэ гэж нэг их улайран сууж, зовж шаналахгүй. Нэг бариад авбал тэгж ингэсхийгээд л амжуулж орхино. Сонины нийтлэлийг ч гэсэн ямар ч согтуу байсан тэгж ингэсхийгээд бичиж орхиход сэрхийлгэсэн юм л гаргана шүү. Нэг удаа хөгжмийн зохиолч Б.Дамдинсүрэн агсантай хоёр согтуу юм өдөржин л дүнгэнэлдлээ. Оройхон орсон чинь ямар ч бичсэн тэмдэглэсэн юмгүй, нэг муу дэвтэр дэлгэчихсэн сууна. Би “Энэ хүн ч маргааш Түдэв эрхлэгчид хусуулахаас өөр аргагүй болох шиг байна” гэсэн шиг юм бодоод гарч одлоо. Маргааш өглөө нь “Үнэн” сонин дэлгэтэл Дамдинсүрэн гуайн тухай маш сайхан хөрөг нийтлүүлчихсэн байж билээ. Энэ мэтийг яривал олон л доо. Нэг удаа Бавуугийн Лхагвасүрэн “Сайн нөхрөө санахуй намрын салхи уйтай” гэсэн дурсамждаа намайг Лхагваагийн дэргэд “… байгаа нь харахад саяхан гарсан нойтон унага эхийгээ түшин дэнжигнэж байх шиг харагддаг” гэж ёгтлон “жижгэрүүлээд” “Догмидын хөдөөх” гэнэн баяр гунигийг зэмлэж, соргог уянгын сэрлийг нь “тэнгэрт тултал дэвэргэж явсан” гэж тэмдэглэсэн байдаг юм. Лхагваа бид хоёрт харилцан бие биенийгээ нөхцөлдүүлж, дутуу дутуугаа гүйцээх гэж мөр зэрэгцэж явсан өдрүүд байсан боловч нойтон унага, эх хоёр шиг ихэд ялгарч, Лхагваагийн уран бүтээлийн “сүү”-г шимж, “хүлэг”-ийн цээнд хүрсэн гэвэл дэгс хэрэг болно. Лхагвааг төвийн хэвлэл мэдээллийн том ажилтан байхад Догмид Сайншандын гудамжинд ажилтай, ажилгүй архичин явсан гэдгээр ялгаварлаж социалист аж төрөх ёсны үнэлэмж гэгчээр үнэлбэл ямар нэг анги давхаргын гэмээр ялгаа гарч мэднэ. Харин Лхагваа бид хоёрын хувьд хэн, хэндээ тийм ялгаа, зааг тогтоохын аргагүй уусан шингэсэн анд нөхөр, ахан дүүс байлаа. Явуухуланг дагалаа гээд яруу найрагч бүхэн Явуухулан болж төлөвшихгүйтэй адил хэрэг.

Нийгмээ шинжихүйн утга

Муу Догмидыг өнөөдөр юу зовоож байна вэ гэж чи асуух байх. Монголчууд 500 орчим жил болоод мөхөх аюул нүүрлэж магадгүй гэсэн Л.Гумилевын таамаглал байдаг. Гэвч 50 жил ч бололгүй гадаадын том гүрний эрхшээлд орох аюул нүүрлэж байна. Шөнө өдөргүй л гадаадын зээл, тусламж цутгаж, баячууд нь улам баяжсаар, ард түмэн улам ядуурсаар байгааг харах бүр сэтгэл эмзэглэх юм. Тэр их өр зээлийн төлөөсөнд газар шороо минь очих байх. Японы арал улам доошоо сууж, далайн усны түвшин жил бүр дээшилсээр 2050 он гэхэд Токио усанд живсэн байж мэдэх магадлал гарсаар байна. Тэд далайн гүнд, эсхүл агаарт хот барьж байгуулахыг зоривч санасандаа хүрч
чадсангүй. Тэгэхээр далайд живж дуусалтай биш манай руу л мөнгө хаяж байх нь илүү нааштай алхам гэдэг нь тодорхой. Эцэстээ энэ их хөрөнгө, мөнгөнийхөө оронд газар шороог минь авч сална шүү дээ. Ингэхээр монголчууд бид үүсээд байгаа байдлыг гүнзгий ойлгон мэдэрч, ухаантай алхам хийж эхлэх цаг болсон. Даяаршил нэртэй их гүрний эдийн засаг, улс төрийн явуулгыг өөртөө ашигтай эргүүлэх хэрэгтэй. Хувийн хэвшлийн харилцаа ноёлж байгаа өнөө үед нийтийн эрх ашгийг бодож алсын хараатай алхам хийж байгаа хүн ховор болж байна. Хүн ардын худалдан авах чадвар хомсдож байгааг далимдуулж, хятадын хямд үнийн бараа материалаар хэтэвчийг нь хоослох үйлдэл ихэслээ. Чанар муутай хоол хүнс хэрэглэснээс болж хүмүүсийн эрүүл мэндийн дархлаа алдагдаж, аливаа өвчний идэвхитэй хөрс бүрэлдэж байна. Энэ бүхнээс үзэхэд Японы арал далайд живэх, монгол үндэстний оршин тогтнохын баталгаа алдах хоёр хугацаа давхцаж магадгүй болчихлоо. Үүнийг хүн болгон л тал талаас нягтлан бодох хэрэгтэй юм сан. Ард түмний өмч хөрөнгийн ихэнхийг гартаа оруулсан 3000 гаруй баячуудын дураараа авирлах явдлыг хуулийн хяналтад оруулж ирмээр байна. Газрын доорхи баялгийг үрэн таран хийж, ард түмэнд ашиггүйгээр гадагш цацаж байгаа явдлыг зогсоож, төр ард түмний хяналтад бүрэн оруулахсан. Хүний эрх, эрх чөлөөг төгсөөр бүрэлдүүлэх эв нэгдлийн баталгааг хангахгүй бол нийгэм маань жижиг хямралдаа идэгдэж, анархизмын талбар болж гүйцлээ. Адгуус шиг араншинтай адал бэртэгчин босоо ороолонгууд айдас түгшүүрийн давалгааг байнга үүсгэж байна. Монгол аж төрөх ёсны хэв шинж алдагдаж, соёл иргэншлийн үнэтэй цайтай бүхэн устаж үгүй болж байна. Энэ бүхнийг хараад уран бүтээлч хүн дуугүй суух аргагүй. Зохиолч уран бүтээлч бидэнд нийгэм маань захиалга байнга өгч, аврал эрсээр байгаа нь билгийн мэлмийд өртөж, сонорт минь дуулдсаар байна шүү дээ. Бид дуу хоолойгоо хүчтэй нийлүүлэх цаг болжээ. Нийгмийн гэрэл гэгээ бүдгэрсээр байна. Яана даа, нөхөд минь.

Өөрийгөө нээх утга

Монголд над шиг хөглөрч явсан бас хүндэтгэлийн суудалд асаж үзсэн хүн ховор. Хайрлаж дурлаж, хагацаж салж, харамсаж гашуудаж, асаж дүрэлзэж явсан минь олон. Баян хүний ганц хүү торгон дээр хөлбөрч, таван настайдаа ааваараа бэр гуйлгаж, үнэтэй хөөргөөр чулуун тоглоом өрж, арав гаруутаа морины үнэтэй гаанс зууж, ёстой эрхийн тэнэг болохоор амьтан өссөн. Гэвч би ухаантай аав ээж, нутаг усныхаа түмэн олны хүчинд хүний нуруутай хүн болж, ухааныхаа хэрээр орчлонг тунгааж, савныхаа хэмжээгээр усыг нь ууж явна. Сэтгүүлч Б.Ганчимэг “Түүний хувийн амьдралын үүх түүх роман шиг санагдддаг юм. .. Салхи шиг зоргоороо омголон эр” гэж намайг тодорхойлж бичсэн байдаг. Үнэндээ ч би амьдралын хэдэргээт замаар суух суудалгүй довтолж яваа эр хүн. Миний цээжинд Монголоо шүтэн дээдлэх, амьдралыг гүнзгий ухаарч шунан дурлах, бүсгүй хүний гоо сайхан, хүсэл таашаалыг шимтэх үзэл буцалж явдаг. Тийм ч учраас би үе үе “Гоолингоо”-г аялж, бага залуудаа хонгорзул шиг сайхан хүүхэнд унан дурлаж, шүлэг зориулж, Монголын сайхан хүүхнүүдийн дүрийг мөнхөлсөн бүтээлүүдээ туурвиж чадсан гэж боддог. Дахиад ч би илүү зүйлийг бүтээнэ. Он цаг улиран өнгөрөх тутам би илүү ихийг ухаарч, улам бүр бодол минь гүнзгийрч, ямагт шинэчлэгдэж явна. Өнөөдөр залуу зохиолчид бидэн шиг бүтээж туурвиж, шунан дурлаж, өөрийн ухаанаар өндөрлөгөө буй болгож чадахгүй байж өнгөрснөө шүүмжлэх нь их болж. Зохиолчдын хорооны Удирдах зөвлөлийн хурал дээр нэг залуу зохиолч “Ахмадууд бидэнд чөдөр болж байна. Бидний хийж бүтээснийг уншигчид ойлгож мэдэж үнэлэхгүй байгаа нь ахмад нөхдийн уран бүтээлд дэндүү дасаж, түүн рүү хошуурснаас болж байна” гэж шүүмжилж байсан. Үнэхээр л үнэлэгдэе гэж бодож байгаа юм бол ахмад нөхдөөс илүү гарч харагдахаар уран сайхны нээлт хийж өндөрлөгийг нь булааж авах хэрэгтэй шүү дээ. Даамай бидний өмнө гишгэчих залуу зохиолчид одоохондоо алга. Үргэлжилсэн үгийн зохиол бичиж байгаа залуучуудын дотор миний хэдэн үгүүллэг, туужийн өмнө гарчих юм бичих хүүхэд лав ойрын жилдээ байхгүй. Би уртаашаа дөчөөд үгүүллэг бичсэн. Эдгээрийн дайтай юм бичье гэвэл дор хаяхад 30 жил ноцолдоно шүү. Энэ бол омогшрол биш, би өөрийгөө монголын уран зохиолд хаа яваагаа мэднэ. Одоогийн залуучууд том том онол ярих юм. Тун үгүй дээ, В.Распутин, Ч.Айтматов, Шукшин болон С.Эрдэнэ багш, П.Лувсанцэрэн, Д.Нямсүрэн нарыг уншчихаад үгүүлэмжийн чинад утга чанарт нэвтэрчихсэн байхад лав 50 жилдээ хаягдахгүй. Монголын уран зохиолын хөгжилд модернизм шилэгдэж, реализм хаягдталаа өдий байна. Тийм үе ирсэн ч бидний бүтээл хаягдахгүй.

2006 он

Пабло Пикассо: Надад хийх юм их, амьдрах хугацаа бага байна

2007.08.9 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Манай зууны их хүн, зураач Пабло Пикассо хувиийхаа амьдралыг урлагаас ерөөс салгаагүй нэгэн билээ. Тэрээр бүтээлдээ эмэгтэй хүний гоо үзэсгэлэн төгс дүр төрх, бэлхүүс цээж зэргийг өвөрмөц хэлбэрээр дүрсэлдэг байв. Зурагт дүрслэгдсэн хүүхнүүд бүгд их зураачтай ойр дотно байсан эмэгтэйчүүд бөгөөд тэд ихэвчлэн тамлуулсан, зовсон мэт дүртэй байдаг нь учиртай ажээ. Пикассогийн эхнэр юм уу, нууц амраг нь солигдоход орон гэр, найз нөхөд, тэжээмэл нохой, ер нь бүх юм нь тэр ч байтугай уран бүтээлийн арга барил, хэлбэр, зурагт дүрслэгддэг дүрүүд нь хүртэл өөрчлөгддөг байжээ. Пабло Пикассо 1881 онд Малагад төржээ. Халуун хүйтэн, хар цагаан хурц ялгамжаар шунал тачаал, сүсэг бишрэл, сүрт бухнуудын тулаан гэх мэтээр Паблогийн Андалусид өнгөрөөсөн бага нас нь түүнд насан туршийн хүчтэй зураглал болон үлджээ. Тэрээр хүүхэд ахуй насандаа олон үхэлтэй учирч амьдралын хүч тэнхээг олсон гэж ярьдаг байлаа. Гэр бүлийнхэн нь боловсролтой боловч ядуу улс байсан тул золгүй зураач эцэг нь урлагийн сургуулийнханд хичээл заахаар Малагаас Барселонд шилжжээ. Тэрээр Паблогийн уран зураг сонирхож буйг хөхиүлэн дэмжиж уламжлалт сонгодог урлагийн бүх дүрэм журмыг хаяхыг зөвлөж байв. Паблог 14 нас хүрэхэд аав нь дахин уран зургаар оролдоогүй байна. Пабло өөрийн авьяасыг сургуулийн боловсролоор бататгахыг зорьсон боловч чадалгүй сургуулиас гарчээ. Ингээд тэр дээрэмчин залуус, янхан хүүхнүүдийн дунд боловсрол олохоор шийджээ. Энэ үед зурсан зургууд нь Барселоны жирийн амьдрал, бухны тулаан, найз нөхдийнх нь хөрөг байв. Пабло богино хугацаанд Барселон, Мадридын зургийн ертөнцийг ардаа орхижээ. 1900 онд “Би ноён” хэмээн нэрлэсэн өөрийн хөргөө зурж Парисынхны анхаарлыг бардам төрхөөрөө татах үедээ тэр дөнгөж 18 настай байлаа. Гэвч Пабло Парист алдар хүнд, худалдан авагч нарын аль алинаар нь дутаж байв. Тэрхүү хүнд хэцүү, хүйтэн ядуу, үхэл зовлонгийн /түүний нэг сайн нөхөр нь амиа хорлосон/ жилүүдэд Пабло зогсолтгүй ажиллаж байлаа. Энэ үед түүний “Цэнхэр үе” гэж нэрлэгдсэн өлсгөлөн дүртэй, гомдсон мэт боловч сайхан “Сохор” хүмүүс олноор дүрслэгдсэн билээ. “Цэнхэр үе”-дээ тэр эцэгтэйгээ холбоогоо тасалж, эхийнхээ овгоор /Пикассо/ овогложээ. Хожим Францын нэгэн сурвалжлагч түүнээс яагаад эхийнхээ овгийг авсан тухай асуухад Пабло:
-Пикассо гэх нь Рюзи /эцгийн овог/ гэхээс илүү сонсголонтой байгаа биз дээ. Түүнээс гадна энэ хоёр “С” бол Матисс, Пуссен, Руссо нарын нэрэнд мөн орсныг бодох л хэрэгтэй гэж хариулжээ. 1904 онд Пабло Монмартр хотод ирэв. Энд түүний анхны хайрын түүх эхэлжээ. Нэгэн удаа Фернанда Оливье хэмээх сайхан бүсгүй ширүүн бороо өнгөрүүлэхээр Паблогийн урланд санамсаргүй орчихжээ. Бороо зогссоны хойно Оливьег гарах гэтэл нэг гартаа муур барьсан Пабло элдвээр алиалан түүнийг саатуулжээ. Оливьег Паблогийн дотоод гал дөлийг илтгэсэн үл цавчих хачин харц сандаргажээ. Тэрээр бага зэрэг эсэргүүцсэн боловч… Паблотой есөн жил амьдарсан байна. Тэр хоёр өдөр болгон зураач, найрагчидтай уулзан ярилцаж, шөнөдөө Пикассо зургаа урладаг байлаа. Ядуу боловч аз жаргалтай байсан амьдралынхаа энэ үед Пабло Фернандад дурласан сэтгэлээ уран зурагт “Улаан шаргал” хэмээн нэрлэгдсэн шинэ урсгалаар илтгэж эхлэв. Хожим алдартай цуглуулагчид болсон Гертруда Стайн ахынхаа хамт Пикассогийн зургийг худалдан авах боллоо. Пикассо Гертрудын үзэсгэлэнгээр олонтаа очсоор түүний хамгийн хайртай зураач нь болжээ. Гертруда хөргөө зуруулж байхдаа Пикассо дээр олон орж ирдэг байсан боловч тэрээр будгаа янзалж суусаар бүүр сүүлд өөрийн сэтгэмжээр Гертрудаг зурдаг болжээ. Багтай адилхан болсон эдгээр хөрөг хүмүүст таалагдсангүй. Харин Пабло “Бүгд л эдгээр хөрөг эзэнтэйгээ адил болсонгүй гэх юм. Энэ бол юу ч биш. Хамгийн чухал нь Гертруда өөрөө хөрөг зурагтайгаа
адилхан болно” гэж ярьжээ. Нээрээ ч түүний ярьснаар болсон гэдэг. Ингээд тэр есөн жил “Маск” хэлбэрийн зургаар оролдож шинэ чиглэл гаргажээ. Энэ хугацаанд Пикассо Брактай учирч, эгэл жирийн урлагийг сонирхож, хэлбэр дүрслэлийг хялбарчлах, хагаслаж илтгэх оролдлого хийжээ. Үүний дүид кубизм үүссэн байна. Уламжлал ёсоор зургийн арга барилаа / стиль/ сол-ьсон нь гэр орон, ойр дотны хүнээ солиход хүргэжээ. 1909 онд Фернанда тэр хоёр шинэ байшинд амьдрах болж, энэ үеэс тэдний дурлалын гал унтарч эхэлжээ. 1912 оноос Пикассогийн зурагт ЭВА үзэгдэх болов. ЭВА гэдэг нь жижигхэн биетэй Марсель Гумберт хэмээх эмэгтэй юм. Харамсалтай нь энэ эмэгтэй Пикассогийн эмх замбараагүй амьдралыг тэвчилгүй 1915 онд сүрьеэгээр нас баржээ. 1917 онд суу билэгт эр маань Римд Ольга Коклова хэмээх нэгэн орос генералын охиныг анхааралдаа авлаа. Ольга балетын урлагаар амжилтад хүрэх боломж байсан боловч алдар нэрд хүрэх замаа золиослон орхиж 1918 онд Пикассотой гэрлэжээ. Ингээд тэд Парисын өртөг ихтэй байранд суурьшив. Мөн л зураачийн арга барил өөрчлөгдөж, дахин хүний төрх зурах болов. Харин энэ удаад тэдгээр нь сонгодог үзэмжтэй болсон байлаа. 1921 онд хүү Паоло нь төрж, Пикассогийн уран бүтээлд “эх үр”-ийн сэдэв зонхилох болов. Тэр хүүгээ хайрлан энхрийлж, Арлекиногийн хувцастайгаар зурдаг байлаа. Гэвч Паоло өсч том болоход нь Пикассогийн сонирхол буурч анхаарахаа больжээ. Паоло буруу замд орж мансууруулах бодис хэрэглэж яваад эрдэнэсийн дэлгүүр ухсан хэргээр баригдсан байна. Харин Пикассо… 1927 онд метроноос гарч явсан 17 настай шаргал үстэй охиныг ажиглажээ. Пикассо түүний төгс үзэсгэлэнг харуут биширсэн гэдэг. Тэгээд шууд гараас нь шүүрч бариад “Би Пикассо байна. Хоёулаа гайхамшигт зүйлийг хийе” гэжээ. Тэр үед Мари Терез Вальтер урлаг, уран зураг огт сонирхдоггүй, Пикассо гэж хэн байдгийг ч мэддэггүй байжээ. Гэвч зураачийн өөрийг нь гэсэн өвөрмөц хүсэлд аргагүй автсан байна. Энэ мөчөөс Ольга, Мари Терез хоёр жинхэнэ дайснууд болцгоов. Пабло хагас бүтэн сайн өдрийг эхнэр хүүхэдтэйгээ өнгөрөөх боловч цаг ямагт Мари Терезтэй учирдаг байлаа. Пикассо Маритай байхдаа жинхэнэ эротизм, садомазохизм / бусдыг тарчилган зовоож хүслээ хангах/-ыг мэдэрч, эдэлдэг байлаа. 1974 онд нэгэн сурвалжлагч Мари Терезээс Пикассо хэрхэн ажилладаг байсан тухай асуухад “Тэр эхлээд эмэгтэй хүн хүчирхийлдэг, дараа нь зургаа зурдаг байлаа. Цаадах эмэгтэй нь хэн байхаас шалтгаалахгүйгээр тэр ямагт ингэж л ажиллах хүчээ олдог байсан” гэжээ. 1935 он хүртэл Пабло Ольгатай амьдарч байхад нь Мари үргэлж хажууд нь байж уран зургуудад нь дүрслэгддэг байв. 1935 онд Мари Терез охин Майягаа төрүүлж, Пикассо дахин хүүхдэд хайр халамжаа зориулан, ахиад л эхийг нь тоохоо больж эхлэв. Мари, Пабло хоёр долоо хоногт хэд хэдэн удаа уулзаж, хайрын захидал бичилцэж байсан боловч Пикассогийн анхаарлыг сюрреалистуудын шүтээн болсон, зурагчин Дора Маар татах болжээ. Тэр хоёр Парисын кафед байнга уулзаж, Пикассо хүүхний хар үс, сайхан уруул, эршүүд занд нь хэт дурласан байна. Ингээд зургуудад нь шинэ дүр, чичирхийлж долгионтсон шинэ өнгө гарч ирлээ. Дора улс төр сонирхдог, Пикассог коммунист болгохыг хичээдэг байв. /1944 онд насан өндөр болсон боловч зургууд нь нилээд тачаангуй болж эхлэв. Тэртээ нэгэн цагт Гертруда Стайн хөрөгтэйгээ адилхан болсон шиг Жаклин бас эзэндээ үнэнч дорнын хүүхэн шиг номхон хүлцэнгүй, тэнэгдүү мазохист бүсгүй болжээ. Зөвхөн 1960 онд тэрээр Пикассогийн зурагт 160 удаа дүрслэгджээ. Пикассо Каннд амьдрах болсноор гадаад ертөнцөөс харьцаагаа бараг тасалжээ. Бүгд л энэ хартай Жаклиныг буруутгаж байлаа. Тэр л дөрвөн хүүхэд, таван ачийг нь аавтай нь уулзуулдаггүй гэнэ гэж ярьцгааж байв. 1963 онд Клод, Палома хоёр аавынхаа төрсөн өдрийг хамт тэмдэглэсэн нь бараг сүүлчийн уулзалт байжээ. Үүнээс хойш тэр хоёр Пикассогийн ордны цахим хаалгаар ганц ч удаа орж чадаагүй байна. Клод шинэхэн ханилсан америк эхнэртэйгээ ирээд ч орж чадсангүй. Хамгаалалтынхан нь эзнээ үргэлж гэртээ алга гэдэг байлаа. Нэгэн удаа ач хүү Паблито руу нь нохой тавьжээ… Яалтай ч билээ дээ. Жаклин зөвхөн нөхрийнхөө тушаалыг биелүүлж байв. Пикассод 92 хүртлээ ажиллахын тулд чимээгүй тайван орчин, Жаклин хоёр л хэрэгтэй байжээ. “Надад хийх зүйл маш их байна. Гэтэл амьдрах хугацаа маш бага үлдлээ” гэж тэр ярьж байв. Түүний үхэхдээ айж, харамсаж байсан зүйл нь зураг, урлан болоод эмэгтэй хүнээс салах явдал байлаа. Нэгэн удаа Пабло Франсуазе Жилод “Намайг үхэхээр усан онгоцны сүйрэл болно. Тэр том онгоц живэхлээр түүний хамт олон хүн үхэх болно” гэжээ. 1973 оны наймдугаар сард Пикассог сүүлчийн замд нь үдэх өдөр ёслолын ажиллагаанд нь уригдаагүй нэг ач нь хор ууж гурван сарын дараа нас баржээ. 1975 онд хүү Паоло нь мансууруулах бодис, архины хордлогоор 54 насандаа өөд болжээ. Үүнээс яг хоёр сарын дараа бараг хагас зууны турш Пикассогийн нууц амраг нь явсан Мари Терез Вальтер гараашдаа өөрийгөө дүүжилж, 1986 онд Жаклин Роке өөрийгөө буудаж нас баржээ. Суут хүний үхлийн төлбөр гэж ийм байдаг аж.

Яруу найрагч Б.Одгэрэл: Зөв ухааныг хөгжүүлье гэвэл гаднаас том зохиол эрэх шаардлага байхгүй

2007.10.5 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Би түүнтэй утга зохиолын тухай тухтайхан хүүрнэлдэх сэн гэж явсаар чамгүй хугацаа өнгөрчээ. Гэтэл саяны нэг намрын шар нарнаас цухас боломж олсдон юм. Ярилцах хүсэлтээ үгүүлэн мунгинах төдийд мань хүн “Үгүй шүү, би юу ч ярихгүй” Ярьсан байлаа ч та нар өөрсдийн хэллэгт оруулаад утгыг нь алдуулчихдаг юм гээд тас гүрийдэг байгаа. Над хүчлэхээс өөр ямар ч гарц үлдээгүй юм. Галзууд овогт Б.Одгэрэл. Хан Хэнтийн яруу найргийн сургуулиас төрж гарсан уран бүтээлч. Москвагийн Горькийн нэрэмжит Утга зохиолын дээд сургуулийн отгон төгсөгч. Түүх, газарзүйн багшийн мэргэжилтэй тэрбээр Монгол дахь чөлөөт хэвлэлийн хөгжилд түлхэц өгөн нэгэн цагт “Шар сонин”-ыг эрхлэн гаргаж, түүхэнд үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн. Оюутан ахуйдаа тэрлэсэн шүлгүүдээ эмхэтгэн “Үл таних зочин” нэртэй жижигхэн ном гаргасан нь утга зохиол сонирхогчдын дунд шуугиан тарьж орхисон. Өдгөө тэрбээр гэртээ буддын гүн ухааныг судлахын зэрэгцээ багшийн захиасыг санан сайн шүлгүүдээ бичсээр л … Түүнийг утга зохиолд хөтөлж оруулж ирсэн хүн нь Төрийн шагналт яруу найрагч Н.Нямдорж агсан бөлгөө. Товчхондоо нэг ийм.
-Сүүлийн үед та юу хийж суунаа?
-Хисэн юмгүй. Зүгээр ном хараад, ганц нэг шүлэг бичиж сууна. Юу л даа, зохиож бичих бол амархан. Цаанаасаа шаардаад, дотроосоо оргилж бичих бол өөр хэрэг. Гэтэл өнөөдөр тэгж бичдэг нь цөөхөн.
-Юу гэсэн үг вэ?
-Зохиолчид зохиолоо эрүүл ухаанаар бичдэг. Дараа нь засаж янзалдаг. Өөрөөр хэлбэл амьдралаас алс зохиомол зохиолууд их байна.
-Яаж бичих ёстой гэж. Шууд хөөрлийн итгэл үнэмшлээр туурвина гэсэн үг үү?
-Дотоод зөн билэг тихтэй төрмөл авъяасаар төрүүлсэн бүтээл амьтанд хүрч байна. Ухаандаа цаг хугацааны хувьд урагшлах тусам бүтээл бас зохиогч томорч бадаг гэдгийг бүр Гомероос эхлээд батлагдсан биз дээ. Гэтэл энэ цаг үед хэдхэн хоногийн настай зохиол олширлоо.
-Эртний туурвигчид бүгдийг нь бичээд дуусгачихсан мэт санагдах юм. Бид бөөлжис, долоодсын эрин зуунд амьдарч байна. Би тэгж л боддог.
-Тийм, бас үгүй байх. Задрал их. Өөрөөр хэлбэл эр зоригий тухай бичлээ гэж бодъё. Энэ ойлголтйг баатарлаг явдал, сэтгэлийн хүч гшээд лон талаас авч үзвэл маш олон өнцгөөр задарна. Шуналыг гэхэд л олон түвшингээр задалж болно. Гэтэл хүний мэдрэхүй бас задарч, чанаргүй, ясгүй нь мэдрэгдэж байна. Тэр задралаас юм олж бичээд, шинэ юм шиг харагдаад баж болно.
-Нээрэн “Шинэ юм” гэж сайтар мартагдвсан хуучин зүйл байдаг гэж нэгэн ухаантан хэлсэн санагдана. Гэхдээ “Задрал” шинэ байж болох талтай.
-Хүрдэнд ороод эргэлдээд байж болно. Урьд нь байсан хуучин зүйл байна гэж танигдахаар бичвэл утгагүй.
-Яруу найраг дэлхий ертөнцөөс арчигдаж, хүүрнэл зохиолын төгсөшгүй эрин зуун айсуй гээ биз дээ. Гунигтай л юм, тийм үү?
-Үгүй дээ. Яруу найраг мөхөхгүй. Сэтгэл мөхсөн тэр цагт яруу найраг мөхнө. Мэдрэмж бол тэр сэтгэл гээчийн нэг эрхтэн л байх. Хүмүүс оюунаар хэтэрхий түрэмгийлж, амьдралд хэтэрхий тооцоотой хандан, аргагүйдэн “робто” болж байна. Бурхны гүн ухаанаар бол хүн төрөлхтөн хөлдүү, мэрэмжгүй болж эхэлсэн нь хэт гнадаад ертөнцөд автагдсан гадаад үзэгдэлд хууртаад, шунал, өөрийн таашаалд хөтлөгдөн сэтгэлийн гэгээн тунгалаг чанараа үгүйсгэн мунхаг болж бйгаагийн шинж. АНУ, баруун Европ, тэр байтугай Орост биний уламжлалт гүн ухааныг ойлгож шүтэгсэд сая саяараа бий болж байна.
-Юу шүтээд байна гэлээ?
-Буддын гүн ухаан. Нөгөө “робот” болж буй хүмүүс буцаад тийм нандин сэтгэл рүүгээ хандаж байхад яагаад яруу найраг мөхнө гэж.
-Сүүлийн үед сониноос хөгжиж буй бага, буурай үндэстнээс утга зохиолын их сайн бүтээл төрж буй тухай дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрч байх шиг. Үүнийг юу гэж тайлбарлах вэ?
-Тэд цэвэр, эвдрээгүй үндэстнүүд байхгүй юу. Монголд ч гэсэн түүхээр нь хөөвөл дайны үед, ядуурал гуйранчлалын үед цэвэр утга зохиол төрсөн нөхцөл бий. Тэмцэл, хямрал нь том туурвигчид төрөх шимт ялзмаг болдог Иргэншлийн чинээлэг орчинд хүний дотоод хандлага их алдагддаг байна л даа. Зовлон угтаа хүний жижиг асуудлыг сарниадаг бол хангалуун аж төрөл тийм асуудлыг олноор босгож өдөөдөг. Угаасаа баян тансаг зохиолч гэж өнөө хүртэл ертөнцөд төрөөгүй л байна.
-Номлогч, зохиолч хоёрын дунд ялгаа байдаг уу. Эсхүл нэг язгуурын улсууд уу?
-Мэдээж бий. Сайн номлогчийн бүтээлүүд олон үлджээ. Хүний дотоод ман чанарыг номлохдоо уран зохиолын хэлбэрээр бичих үүрэг зохиолчид ноогдож. Бахын “Цахлай” тууж бий. Хятадын “Тансан ламын баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл” гэж зохиол бий. Энэ зохиол бол хүүхдийн үлгэр юм шиг мөртлөө цаанаа буддын гүн ухааныг маш гүнзгий номлож уншигч, үзэгчдийн сэтгэцэд эерэгээр нөлөөлдөг.
-Сонирхлын сэтгэл зүй дээр нь гүн ухааны ухаарал суулгаж өгөх увдис шингээнэ гэдэг агуу юм даа.
-Түүнийг таван настайгаас тавин настангууд уншаад маш сайхан таашаал авна. Нууц нь зохиолын зохиомж, уран сэтгэмжид байгаа хэрэг. Монголд аль дээр хэд, хэдэн удаа орчуулсан юм билээ. Хэдхэн жилийн өмнө манайх бас шинэ үсгээр орчуулж хэвлээ биз дээ. Үүнтэй тэнцэхүйц бүтээлтэй номыг төвд судлаач Хүрэлбаатар “Алтан хүрдэн” нэртэйгээр 191 онд гаргасан. Тэр дотор “Бандида урт үст Цэрэнпилтэй хийсэн тэмцлийн бичиг” гэсэн нэг сонин зохиол байдаг. Том ламынэ тэжээвэр хав нохой нь Цэрэнпил гэдэг нэртэй байхгүй юу. Тэгээд нохой, хүн хоёр мэтгэлцэж байгаа тухай тийм зохиол. Маш уран сэтгэмжтэй, сургамжтай зохиол л доо. Бас Равжаа хутагтын “Цаасан шувууны үлгэр” байна. Тиймээс бид зөв ухааныг хөгжүүлье гэвэл гаднаас том зохиол эрэх ямар ч шаардлага байхгүй.
-Манайхан чинь дэлхийн утга зохиолтой хөл нийлүүлэхийн тулд гаднынхныг сайн унш, сайн судал гээд байгаа ш дээ?
-Би гэхэд л хэдэн жилийн өмнө “Өрнийг унших хэрэгтэй. Манайханд магтаал ерөөлийн хэдэн шүлэг л байдаг” гэсэн маш мунхан ойлголттой байлаа. Мэдээж өрнийг унших нь хүнд илүүдэхгүй. Монголын өвийг судлах юм бол яг үнэндээ бид дэлхийн хэмжээний байтугай дэлхийд заахаар уран зохиолтой юм билээ гэдгээ зах зухаас нь мэдэрсэн шүү.
-Нобелийн шагналт хүртсэн хүмүүсийн тэр бүтээлүүд нь үнэхээр агуу зохиолууд байдаг уу?
-Урлах арга, найруулга, дүрслэл сайн байлгүй яахав. Чи Маркезын зохиолуудыг монголоороо уншсан биз дээ. Тэр чинь л нэг жишээ нь.
-Би ухаандаа нэг жалгын хот айлын тухай бичихэд болохгүй нь юу байх билээ?
-Бололгүй яахав. Яаж бичихэв гэдгээсээ л болно. Нэг судлаач эртээр хэлж байна лээ. “Монголын хүүрнэл зохиолчид уянгын түвшингээрээ гарч чадаагүй л явна” гэж. Горькийд сурч байхад миний багш юу гэсэн гэхлээр “Уянгын зохиолчид хөгжихөөрөө сэтгэгч болдог”. Харин яруу найрагт бол сэтгэгчид захаасаа аваад олон бий.
-Үгүй байх аа. Яруу найргаас хүүрнэл зохиол нь илүү олон сэтгэгчтэ байх нь нэн үнэмшилтэй сонсдох юм бишүү. Асар их боловсорч, системчлэгдсэн оюунт хүн сайн шүлэг бичих нь юу л бол?
-Яруу найрагт сайн сэтгэгч байдаг. Монголын яруу найрагт бас сэтгэгчид бий. Өнөөдөр Монголын хүүрнэл зохиолд сэтгэгч гэж хэлчихээр хүн чамд байна уу.
-Одоо тэр сэтгүүлч Ч.Эрдэнэ, Д.Урианхай гуай ч гэдэг юм уу, мэрсэр байдаг байлгүй дээ?
-Чиний иш татсан улсууд мөн байх аа. Гэтэл эдгээр хүмүүсийн чадвар үндэсний оюун санааны удирдагч болох хэмжээнд хүрч чадсан уу гэвэл өөр асуудал. Урьд өмнө Эзэн Богд, Өндөр гэгээн Занабазар … гээд зөндөө хүн байсан. Эрх мэдлийн удирдлагын дээр оюун санааны удирлага гэсэн том ойлголт байдаг юм.
-Ингэхэд манай өнөөгийн зохиолчид арчаагүй хувиа хичээгч, бэртэгчин, нэг нэгнээ элэглэж шоолсон, далдуур атаархсан тийм л сүг сүнсгүйчүүд болж хувирсан юм шиг санагдах, бас үзэгдэх боллоо?
-Зохиолчид бол тэмцэгчид байх ёстой. Би өөрийнхөө хувьд тийм дүгнэлт хийхээр хэмжээний хүн биш.
-Сүүлийн үед зохиолчид бүрхүний амь насыг хөнөөгөөд эхэллээ. Энийг юу гэж ойлгох болж байна. Энэ нийгэм нэг л биш ээ. Сүүлдээ бүр зохиолчдын мааэнь бүтээлүүдэд садар самуун, харгис хэрцгий сэдэв давамгайлаад эхэллээ. Энэ бүхнийг аль талаас ноь тайлбарлах нь илүү зохилтой юм бэ дээ?
-Хувийн ашиг сонирхол ч юм уу, өчүүхэн зорилгын төлөө зохиолч, яруу найрагчид хэзээ ч хүний өөдөөс мэс далайж, гох дарж байгаагүй байх аа. Байрон, Пөтөөф Шаандр ч байдаг ч юм уу, тийм ээ. Тэмцэгчид бүхэл бүтэн улс үндэстнийхээ эрх ашгийн төлөө тэмцэж, байлдаж явсан жишээ тоолшгүй олон. Хожуу үэс ОХУ-ын Эдвард Лимонов байна. Одо жар гарч явуу хүн. Тэр Францад 12 жил амьдарч, тэндээ хангалуун аж төрөх бүх бэлтгэл нь хангагдаад, Францын уншигчид хүлээж авах бүх уур амьсгал нь бэлэн болчихсон тэр мөчид бүх юм аа хаяад Серб Хорватад ирж
тулалдаанд орсон байдаг. Дараа нь Тажикт иргэний дайных нь үед ирж байлдаж, жинхэнэ дарийн утаа үнэрлэж л дээ. Одоо мань хүн юу хийдэг гэхээр ОХУ-ын Үндэсний Большевик намын тэргүүнээр ажиллаж байгаа. Ленинийг шүтдэг нөхөр байхгүй юу. Тэр бол маш том зорилгын төлөө, бүс нутаг, үндэсний эрх ашгийн төлөө өөрийгөө тийн зольж явсан байгаа юм. Лимонов өөрөө бичихдээ “Э.Хэмингуэй бол хэзээ ч дарь үнэртээгүй худалч, зочид буудлын цонхоор харж элдвийг бичигч. Түүний дэргэд би үнэртсэн хүн” гэсэн байдаг. Энэ утгаараа зохиолчид өчүүхэн, бүр уншигчдаасаа жижигхэн байвал хэзээ ч зохиол бичихгүй байх л даа. Юу гэх гээд байна гэхлээр жижиг асуудал, янз бүрийн байдлаас болж хүний амь нас хөнөөсөн бол тэр хүн зохиол ч л лав биш. Хэрвээ гэмтэн жинхэн зохиолч бол цаадуул нь хүн биш. Монголын улс төрийн амьдрал хэцүү болсон. Энэ бол дээдсийн ялзрал яах аргагүй мөн. Бас дундчуулын ялзрал. Ийм үзэгэдл хувсгалаар шийдэгдэнэ. Сонгогчид худалдагдахгүй байх аргагүй. Их хэцүү.
Би улс төр судлаач биш. Нарийн зүйлийг хэлж мэдэхгүй нь. “Монгол хүний саруул ухаанд би итгэдэг” гэж С.Зориг агсан хэлсэн биз дээ. Энэ бол ард түмнийхээ зөв сонголт хийх сэдлийг нь өдөөж өгсөн их дулаан үг юм болов уу.
-Зохиолч байна гэдэг олон түмнээ алдаршин мандахын нэр мэдээж биш. Та ч гэсэн санал нэг байна гэдэгт би итгэж байна.
-Жинхэнэ зохиолчдод амьд ахуйдаа ард түмэндээ хүлээн зөвшөөрөгдсөн түр зуурын хуурамч нэр алдар шаардлагатай биш. Гэхдээ хүмүүс бүтээлийг нь хүлээж авна гэдэг уран зохиолч хүнд сайхан байх л даа. Зохиол бичнэ гэдэг туурвих зовлон сэтгэл ханамжнаас нь ч илүү үнэтэй байх биз. Тэр их уран сайхны нээлт хийсэн хүн түүнээс маш сайхан кайф авах нь гарцаагүй. Ер нь зохиолч хүн юмаа бичиж байхдаа л маш их таашаал авдаг. Тэрнээс биш ард нь хүмүүс магтах, муулах нь түүнд сонин биш л дээ. Хэн ч зохиол бичиж болно. Түүнийг хэн ч хорихгүй. Том зохиолчид том зохиол бичээд кайф авдаг бол жирийн иргэн өөртөө таарсан зохиол бичээд түүнээсээ кайф авдаг байхыг үгүйсгэж болохгүй. Харин “Би мундаг юм биччихлээ” гээд хүлээн зөвшөөрүүлэх гээд гүйгээд байх шаардлага бүр байхгүй. Үнэхээр сайн зохиолыгн ард түмэн эрт, орой тэртээ тэргүй хүлээн зөвшөөрнө. Туйлын ойлгомжтой. Одоо үед хүлээн зөвшөөрүүлэх нь бичиж туурвихаасаа хэтэрхий түрүүлээд байх шиг.
-Хүлээх ёстой хэрэг үү?
-Яг тийм. Хүлээх ёстой. Хэзээ зөшөөрөх бол гэсэн их хүлээлт туурвигч нарт оногджээ. Тэр хүлээлтээ нас гүйцэхгүй байж магадгүй.
-Зарим нь үхэхээсээ өмнө сайн зохиолч гэдгээ мэдрэхсэн гэж их адгадаг байх даа?
-Нэг онигоо байдаг биз дээ. Эм тахиагаа азарган тахиа нь хөөгөөд. Гэтэл эм тахиа нь бодож байна гэнээ. “Би арай хурдан гүйгээд байн уу” гээд тээ. Зүй нь азарган тахиа нь л ингэж бодох ёстой л байхгүй юу.
-Тийм ч байж магадгүй. Өөрөө бас тэгж бодох нь зүй ёсны ойлголт байх аа. Өөрийг тань уран бүтээлийн онгод ивээг. Манай сонины урилгыг хүлээж авсан танд дахин баярлав. Бидний яриа дуусаагүй шүү. Ингээд завсарлая даа
-Та нар хэлсэг үг, ярьсан яриаг өөрсдийнхөө найруулгад оруулаад биччихдэг тал бий. Гаргахаасаа өмнө уншуулна биз дээ.
-Үгүй шүү. Энэ чигээрээ хэвлэгдэнэ. Санаа зоволтгүй.

Александр Блок буюу цагаан шөнийн нөмрөг

2006.08.16 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Мананд умбасан умрын хотын арван нэгдүгээр cap. Өглөөхөн бударч байсан цасан бороо болон шивэрч, их мөрний хашлагад нөмрөлсөн олон шувууд хөвнө. Хаа нэгтээ цахлайн сүрэг хашгичих дуулдавч нүдэнд харагдахгүй аж. Энэ будант тэнгэрийн дор өөдөөс минь ирж яваа өндөр нуруутай, үл үзэгдэгч хүн надтай юун тухай ярилцнам билээ. Түүнтэй энд тэнд тааралдах л бүр эртний сонгодог баримал мэт дүр төрх тайлагдашгүй гоо сайхан нь илэрч өө сэвгүй цэвэрхэн цагаан царай, шулуун хамар, нухацтайхан ширтэх бардам нүд, хөмхийгөө журамтайхан зуусан нь хиймэл мэт санагдавч харц нь хичнээн хүмүүнлэг, зөнч гунигтай байдаг гээч. Эрт цагтямар нэртэй байсныгүл мэднэ. Юутай ч одоогийн “Арван хоёрдугаар сарын босогчид”-ын гудамжин дахь бүүдгэр тэнгэртэйгээ адил саарал байшинд, тэрээр амьдарч байжээ. Энэл байшинд дүрэмт хувцастай гимназийн сурагч Лиза Пиленко хожмын яруу найрагч Кузьмина Караваева гуч гарсан түүнийг хайрлах хайраа яаж илчлэхээ мэдэхгүй учраа олж ядан гараа базлан сууж, арвантав дугаар зуунаас ирсэн үлгэрийн ханхүү мэт Резанийн арван естэй хүү хаалгыг нь догдлонгуй татаж байлаа. Тухайн цаг үеийнхээ нэр төр болсон залуурчид, сэтгэгчид энэ л байшингийн хаалгыг гүн хүндэтгэлтэйгээр татаж байжээ.
… Орос орон минь юутай гунигтай ч
Олон голууд маань нулимсан дусалтай ч
Онгон тал, ой модод амгалан төрхөөрөө
Ганган хатагтайн үнэт алчуур мэт ээ.
Үнэт эрдэнийн өмсгөл зүүсгэлтэй үзэсгэлэнт сайхан дагинын зүүрмэглэх нь хараа талбисан хэн бүхнийг хачин битүүлэгт даллах ба тайлгач удган, мясан шулмасууд тандах нь түүний хувьд эх орноо хайрлах, үзэн ядах сэтгэлийнх нь гал, торгон ир нь байсан юм. … Тэнгист гарсан хамаг онгоцны тухай
Тэртээд яваа хамаг ядрагсдын тухай
Тэгээд бас мартагдсан баярынхаа тухай
Сүмийн найрал дуунд бүсгүй дуулав
Бүсгүйн дуу бөмбөгөн орой өөд хадаж
Бөмбөгөр цагаан мөр нь гэрэлд цайвалзана
Хүн болгон харанхуйгаас харан чагнана.
Хамаг онгоц намуун зогсоолд хүрч
Харьд яваа ядарсан хүмүүс амарч
Баясгалант сайхан амьдралыг олж
Баяр жаргал амсах мэт санагдана
 Гадагш гэгээ нь тодхон, дуу хоолой нь содхон
Гэтэл эзэн хааны өндөр босгоны тэнд
Элдэв нууцад холбоотой энхрий хүүхэд уйлах нь
Эргэж хэн ч ирэхгүй гэж тодхон үглэнэ.
Хайр сэтгэл, байгалийн аугаа их дууч, нууцлаг, битүүлэг бүгдэд тэмүүлэвч хэзээ ч гар хүрэлгүй бодлогошрон дотоод мэдрэмжээрээ өөртөө болон бусдад нээгч энэ хүнийг “Хонгорхон хий үзэгдэл минь” гэж цаг үе нь энхрийлж байлаа. Намрын уйтгарт борооны дундуур хар морьтой хатируулан, нөмрөг нь.дэрвэсэн Пушкины зургийг би Евсей Мойсенкогийн үзэсгэлэнд хараад яагаад ч юм энэхүү уйтгарт хүйтэн өнгө нь арай өөр, дулаавтар, магадгүй бүр алтан шаргал өнгөтэй асан бол би тэр зургийг Александр Блок байна гэж хэлэх байсан сан. Тэгээд энэ хүн хүмүүсийн сэтгэлээс аль эрт арилан одоод мартагдсан сайн сайхныг нь эргүүлэн авчрахаар явж байна гэж хэлэн байсан. Лира хөгжмийн гайхамшигт чавхдасны нууцыг Пифагор хүмүүст тайлсанчлан нарийн нандиныг тэрээр хүмүүст нээж өгсөн юм.
“… Даагдашгүй цэнгэл, далдын зөнч Лимбэ!” гэж нэрлэж байлаа.
… Одоо хүртэл амьд хэвээр байгаа мэт царайлан
Олон хүний дунд орж хутгалдан
Тачаал хүслэнгийн эмгэнэлт шоглоомын тухай
Төрөөгүй хүмүүст хэлж өгөх юутай хэцүү вэ
Урлагийн ягаахан гэрэл туяан дундаас
Үхэл амьдралын түймрийг таньж мэддэг гэж
Ухаангүй шөнийн аймшигт зүүдийг эргэн санаж
Үймсэн сэтгэлийн шуурганаас учрыг тунгаах юутай хэцүү вэ
Олон зам бүгдээрээ
Ромд аваачдагтай адилхан
Оршин амьдрахын хүрээ даан ч бачуухан юм аа
Өнгөрсөн улирсны нүглийг ч тэр, буяныг ч тэр
 Үлдээлгүй бид давтаж гэдгээ эртнээс мэдрэнэ
Хувь заяаны ханьдаа хандаж тэнгэрт гартал дурлаж
Хожим нь хорвоо дээр түүнээсээ урвах
 Бусдад ч тэр, надад ч тэр ижилхэн оногдох тавилан
 Будан манан дундаас тодрон тодрон харагдана
Гутарч гуниглан хийж бүтээхээс алслан холдож амар амгаланг
Хэдий чинээ хүсэх тутам амьдрал өөрийн нууцыг эрээ цээргүйгээр
Дэлгэн сэтгэл гүндээ ортол харж эхэлнэ.
Энэ л үед хүн урьдын бүх амьдралаа зүүд зэрэглээ мэт үзэн
Бүгдийг мартах гээд үзье л дээ, мартана гэж үү
Хэрвээ мартлаа гэвэл энэ нь түр зуурын юм
Чухам иймээс л тэр амьдрахыг зөвхөн
зүүдэндээ үзэхээс яалтай билээ
Орос орон чамайг хэрхэх тухай
Ой буутал алсаар өгүүлэг ч
Асар тэнгэрийн хангарьд мэт аянгын дуугаа
Аргил сөөнгөдүү хоолойгоор зарлаа
Санчиг чамархай руугаа салганасан гараар
Санаашрангүй атлаа зоримогхон гараар
Санаашрангүй атлаа зоримогхон дохиж
Гэрэлт наран нүдний өмнө үзэгдэхгүйд
 Гэгээн бурхан ариун соёрхлоо хайрлаагүйд
Өөрсдийн минь өмнөөс ганцаар буруутай мэт
Өмнө маань Александр Блок тодорч байна
Их яруу найрагчид зориулсан энэхүү шүлгийг Марина Цветаева бичжээ. Шүлэг, яруу найраг нь зохиогчийн амьдрал, баяр хөөр, гуниг гутрал, зан чанарын толь байдаг. Тухайн цаг, тухайн өдөр тэрээр сэтгэлийн ямар жаргал эдэлж, ямар гуниг зовлонд учраад байсныг шүлэг найргаас нь мэдэж болно. Урьд нь би энэ тухай төдийлөн анзаардаггүй байжээ. Гэтэл… Евгений Богат надад ойлгуулж өгсөн. Чухам л ой тойнд минь шингэтэл ойлгуулж өгчээ. 1908 оны хоёрдугаар сарын 06-нд гимназийн сурагч Лиза Пиленкод зориулан бичсэн нэгэн шүлгийн тухай Евгений Богат надад гунигтай атлаа хөөрч догдолсон сэтгэлээр ярьж билээ.
… Та миний зам дээр зогсож байхдаа
Тийм сайхан, тийм үзэсгэлэн гуа
Тэгсэн мөртөө гунигтай царайтай байдаг
Гунигласан учраа хэлнэ үү
Гутарч үхлийн тухай бодоо юу
Гоцолж хэн нэгэнд дурлаа юу
Гоо жавхаагаа голоо юу
Үгүй дээ, би худал хөөргөн хүн биш
Үнэн юм их мэднэ
Үргэлжид бодол болно хүүхэд цагаасаа
Амьдралаар бол би зохиолч хүн
Амьд амьтад, алаг цэцэгсийг мөрөөднөм
Гунигийн эцэс төгсгөлийг хичнээн их бодовч
Гоцолж миний бодож буй ганцхан юм
 Гол шиг та арван тавтайхан юм байна
Нарлаг сайхан өдөр
Хар тэнгисийн хөвөөнд төрж өссөн охин Петербургийн багтарсан ахуй, зэгэл шаргал мананд учраа олж ядан амьдралын ээдрээ, түвэгтэй бүгдийг ухааран ойлгохыг хүсэж, ой гутам шударга бустай эвлэрч чадсангүй. Тэрээр Александр Блокт ханджээ. Блок түүнийг анхааралтай гүн хүндэтгэлтэйгээр сонсжээ. “Ертөнцөд үнэнч шударга нь үгүй, харин худал хуурмаг дүүрэн шүү дээ гэж Эфес хотынхонд гунигтай хэлсэн Гераклит шиг түс тас ч хандсангүй. Шүүрс алдан суугаа их найрагч Лизагийн бүхий л сэтгэлийн гунигийг өөртөө шингээн авчих шиг л санагджээ. Долоо хоногийн дараа ер бусын цэнхэр дугтуйтай дээрх шүлгийг Лиза хүлээн авчээ. “Би сэтгэлийнхээ талыг тэнд орхижээ. Ертөнцөд тийм их уйтгар, их амьдрал, халамж, холч сэтгэл байдаг аа гэж Кузьмина Караваева хожим нь дурсан бичсэн байдаг.” … Оюун сэтгэлээ би хүн бүрд хүртээе
Оронгүйд орон болог, өлбөрсөнд талх болог
Нүцгэнд хувцас болог, ангасанд унд болог
 Нартад дуулаагүйгээ дуулаг, насандаа нэг баярлаг
Уйлья гэвэл сохроосоо, өгье гэвэл ганцаасаа
Ухаан нэмэхээр энэ үг угаас мэргэн үг ээ
Оюуны минь сав амьдралын туршлагаар дүүрэн
 Олонд хүртээхгүй бол миний сэтгэл хүйтэн
Олны дотор би гэгч байна уу, үгүй юу
Ор тас өөрийгөө мартаж орхижээ
 Амраг сэтгэл, даль жигүүр, хайр байвал
Алд бие, ахуй сэтгэл минь хөөрөхгүй нь ээ! Яагаад ч юм Кузьмина Караваевагийн энэхүү шүлэг Александр Блоктой уулзсан тэр нэгэн орой арван тавтай охин Лизад анх л төрөөд амьдралын хал долыг үзсэн алдарттэмцэгч эмэгтэйгээс хожим нь мэндэлсэн юм биш үү гэж бодогдсон сон. Аж амьдрал, ааш зангаараа өө сэвгүй, эелдэг эрхэмсэг их зөнч маань мөн чанартаа хамгийн зовиурлаг хүн байжээ. “Бид бол мухар сохор зөн билэг биш ээ. Эх орныхоо зүрх сэтгэлийг шимшрээ, бодол санаа, сэтгэхүй түүнийг хүсэл эрмэлзлийн лугшилт мөн амрахыг бид зүүдэндээ л үздэг. Мөнхийн тэмцэл бидний амьдрал” Александр Блок ингэж хэлсэн юм. Нялх багаасаа эх орноо хайрлах ийм л хайраар тэр хүмүүжжээ. Петербургийн их сургуулийн ректор нэрт ботаникч Андрей Бекетов зээ хүүгээ ингэж л өсгөжээ. Түүний өөрийн нь аав Александр Львович Блок Варшавын их сургуулийн профессор байлаа. “Миний бага нас өвөөгийнд өнгөрсөн. Чухам л энд би үгийн үнэ цэнийг ойлгож дурлах болсон юм” гэж Александр Блок өөрөө бичсэн байдаг. …
Оногдсон тавилан гуниг зовлон дунд
Огт мартамгүй үнэт агшин байдаг
Халуун гараа мөрөн дээр чинь тавиад
Хайрлан дурлам энхрий харцаар ширтэнэ
Илбэ илдийн энэхэн агшинд чамд
Индрийн жавхаа мэдрэгдэн хөвчирч
Уянгат хөгжмийн үл мартагдах аяс
Урьдын жаргалын дуурсал болон эгшиглэнэ.
Тэрээр энэ шүлгээ хэзээ ч мартагдахааргүй цээжлүүлжээ. Чухам хаана болохыг би одоо санахгүй байна. Яагаад гэвэл бид хоёр уулзалдаагүй юм. Гэрт нь хэд хэд очлоо. Эзгүй байлаа. Эхнэр нь ч эзгүй, өлгүүрт нь өмсөх дуртай цэнхэр цув нь ч байсангүй.
 … Идэр насны минь гал цог буурахад
 Энгүүнээр чи “Уучлаарай” гээд л явчихлаа.
Заяа зургаар учрах хүн чинь би биш байжээ
 Зам дээр тааралдсан нэгэн л байжээ.
Төөрч будилсан амьдрал минь утгагүй ч
Түүнээс сайхан нь бас л үгүй санагдаж
Гарцаагүй тийм байж гэж өөртөө шивнэхэд ч
Ганцхан чиний төрх зүүдлэгдэх юм аа
Харин энэ шүлгийнх нь гар бичмэл Люба Менделеевагийн зурсан зургийн өмнө байж байсан билээ. Эрдэмтэн Димитрий Иванович Менделеевийн ач охин Люба Менделеева Александр Блокийн гэргий байсан бөгөөд хөрш эдлэнгүүд Шахматова, Бобловогийн завсар орших Тараканов суурингийн дуганд мөргөл үйлдэн 1903 онд гэрлэцгээжээ. Александр Блок, Люба нарын дурлалын түүх гунигтай атлаа сэтгэл донсолгом уяруун түүх билээ. …
Би залуу, сэргэлэн дурласан явнам
Би түгшин, уйдан, бишрэн байнам
Нугарашгүй би чам руу бөхийн ургаж
Нууцхан цэцэглэгч агч мод юм би
Бүлээн салхи навчсыг минь шүргэн
Бүдүүн гол минь мөргөлд займран
Оддын зүг тэмүүлсэн нүүрэн дээр минь
Онгон магтаалын анхилуун нулимс байнам.
Залуу эрийн сэтгэл донсолгом уянгат дуулал чухамдаа гайхамшигт шүлэг… гээч л энэ ээ! Уйт тэр нэгэн өдөр Люба яруу найрагч Андрей Белыйтэй нөхцөн, өмсөх дуртай өнөөх л цэнхэр цувтайгаа түүнийг орхин оджээ. …
Гэтэл цаг нь болж чи гэрээсээ явлаа
Гэрлэлтийн бөгжөө би харанхуйд шидлээ
Өөр хүнд чи хувь заяагаа даатгасан хойно
Өнгөлөг сайхан царайг чинь мартлаа…
…Хамаг юм хувьсаж, залуу нас өнгөрлөө
Хайрын ялдам, алдрын тухай бодох ч хэрэггүй
Чиний царайг жирийн гуутай нь хамт
Өөрийн гараар ширээнээсээ зайлууллаа.
1908 оны нэгдүгээр сарын 30.
Блокийн зовиур нь ариун зовиур байсан. Энэ нь бусдын төлөөх өөрийгөө шийтгэсэн шийтгэл байсан бөгөөд түүний хувьд бусадтай ойртон нөхөрлөх гэж оролдох нь сайхан сэтгэлийг нь булшилж ч мэдэх утга учиргүй зүйл мэт санагддаг байжээ. Өндөр их соёл, өргөн дэлгэр түүнийг Оросын яруу найргийн “Мөнгөн үе”-ийн хааны титмийг өмсөхөд хүргэсэн юм. А.Пушкинээс хойш “Оросын яруу найргийн нар” хэмээн эрхэм хүндлэлийг чухам л энэ хүн үүрэх хувьтай байсан юм. 1921 оны тэр нэгэн өдөр их уйлснаас нүд нь хавдаж танигдахын аргагүй болсон Сергей Есенин надтай тааралдаад хоолой зангируулан байж “Александр Блок… Блок өнгөрчихжээ. Хайрлаж гамнаж бид чадсангүй. Оросын хамгийн том яруу найрагч өнгөрчихжээ. Бурхан минь, юунд биднийгээ өнчрөөв дөө… Дөчин нас… Бас л залуу Пушкин гучин долоотой… Байрон гучин зургаа… Кольцов гучин гурав… Шелли гуч… Ките бол бүр хорин тав… Лермонтовоос хоёр дүү шүү” гээд л уйлж байж билээ. Би тэр үед үл үзэгдэгч хүн байсан. Харин Сергей Есенин өөрөө хорин тавтай байсан юм.

Яруу найрагч агсан Жамьянгийн Болд-Эрдэнэ
1990.03.09-1991.02.27 Ленинград-Улаанбаатар

Яруу найрагч Л.Мягмарсүрэн: Миний тухай ном бичих үү. Чи ч бичихгүй дээ. Гэхдээ бичнэ дээ гэж бодож явахад болоо

2006.09.25 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

-Монголчуудыг оюунлаг ард түмэн гэлцдэг. Таны бодлоор…?
-Тэгэлгүй яахав. Энэ нь бидний төрөлх удмын сантай холбоотой. Оюуны гайхамшигт удамшлын сантай ийм гайхамшигт үндэстэн дэлхийд үгүй болжээ. Монгол улс цаг түүхийн хар шуурганд маш их автлаа. Дөрвөн цагийн эргэлтэд мал, амьтан яаж зовж, үхэж үрэгддэг билээ. Хүн ч гэлээ байгалийн амьтан шүү дээ. Дэлхийд олон овог үндэстэн уруудаж, өөдөлсөн хэдий боловч бидний монголчууд шиг ноёлог түүхтэй нь үгүй юм аа.
-Та яруу найрагч хүн. Яруу найрагчид эх нутгаасаа, ард түмнээсээ урваж байсан түүх дэлхийд байдаггүй юм билээ. Энэ утгаараа таны сэтгэлийг одоо юу өвтгөөд байна вэ?
-Монгол хүн их хүнийсч байна. Ер нь сэтгэл хүнийсэхээр оюуны хувьд гарцаагүй хүнийсдэг юм байна. Харахад танан шүд яралзаж, нүднийх нь хар, цагаан алагласан сайхан хөрслөг бор монголчууд байвч цаагуураа тархи, сэтгэхүй нь угаагдчихаж. Ялангуяа XX зууны 70 жилд урьд нь бага, сага угаагдаж байсан монголчууд аймшигтай их угаагджээ. Энэ нь эх хэл, бичгээсээ хагацсантай шууд холбоотой.
-Тэгээд энэ гачаалыг хэрхэн гэтлэх болж байнаа?
-Нэн даруй монгол бичгээ төрийн бичиг болгох. Энэ их чухал. Бид тэгэх гээд чадаагүй шүү дээ. Бүтэхгүй ш дээ.
-Манайхан хүнийссэн учраас юмсын цаад нарийн учир шалтгааныг ухахгүй юм. Хүн гурван үеэрээ цэвэршиж байж юмаа олж авдаг гэнэ лээ. Ер нь сонин ш дээ. “Хүн гээч амьтан эцэг, эхээсээ илүү эрин үетэйгээ адилхан” гэж мэргэдийн хэлсэн үг байдаг. Туйлын үнэн юм даа. Хэдийгээр бид аав, ээжээс хүмүүн заяаг олсон хэдий боловч цаг үеийн хүүхдүүд. Тиймээс бид үндэсний уламжлал, соёлоосоо тасарч саармагжсан.
-Одоо монгол бичигт орно гэвэл бид нар ёстой цаг үеийн золиос болох бишүү?
-Бид дүүрч. Улсаа, бас үр хойчоо бодох хэрэгтэй. Одоо энэ Н.Энхбаяр ёстой үндэсний зориг гаргаж монгол бичгийг төрийн бичиг болгох хэрэгтэй.
-Тэгэхлээр ийм байна. Тухайлбал монголчуудын үхэн хатан тэмүүлдэг “Эрх чөлөөний орон” гэгдэх АНУ-д та уран бүтээл туурвиж, багагүй суусан. Ер нь ямаршуу орон бэ?
-Нийгэмшсэн хөгжлийн сонгодог загвар яах аргагүй мөн. Тэнд ер нь материаллаг тал руу гүнзгий явчихсан юм билээ. Тэр утгаараа хэрэглээний соёл өндөр хөгжсөн газар л даа. Хэдийгээр технологийн үсрэнгүй хөгжил буй мэт үзэгдэвч ард түмэн нь биш элитүүдийн хүрээний өмч мэт. Тэд хэрэм цайз л гэсэн үг. Үнэхээр оюуны хатгаатай төрсөн аавын хүү эрчим хүчээрээ шалгараад тэр рүү нь нэвтэрнэ. Гэтэл манайд хүүхэд бүрийг сайн сургах гэсэн тогтолцоо байгаа. Энэ бол боловсролын том эрх чөлөө юм. АНУ-д сургалт байвч шалгарч үлддэг нь маш цөөн. Өнгө, мөнгөний нийгэм гэдэгтэнд байна. Хүн гэдэг өөрөөсөө ч татгалзаж, эх дэлхийгээсээ ч холджээ. Энэ дэлхий гэдэг ээжийгээ яасан их тамлаж, няцлах болов доо. Ганцхан бөмбөрцөг дээр амьдарч байгаа гэдгээ мартчихсан хүн төрөлтөд сэтгэл өмрөхгүй байх аргагүй.
Манайхан АНУ-д ямаршуухан ажторно вэ?
-Д.Энхболд зохиолч Охоягийн Маямсбург хотод гэр бүлээрээ амьдарч байгаа. “Дээдсийн хүрээлэн”-гийн Н.Билгүүн маань Висконсонд хэлний курсэд сурч байгаа. Гэргий нь ажил хийдэг гэсэн шүү. Номинчимэд гэдэг их оюунлаг залуу байна. Мань хүн тэнд “Хамаг Монгол” гэсэн АНУ-д байдаг монголчуудад зориулсан сонин гаргаж байна. Долоо хоног бүр гардаг юм билээ. Сан-Францискод Ш.Баатар гэдэг сэхээтэн залуу бий. “Майкрософт”-д ажиллаж байсан юм билээ. “Цахим өртөө” гэдэг интернет веб сайт ажиллуулж байна. Хүмүүст их хэрэщээтэй ажил л даа. Өвөр Монголоос Цэдэнцогт гэдэг том эрдэмтэн байна. Бараг ная дөхөж яваа хүн л дээ. Тэрс үзэлтэн юм билээ. Хятадаас дүрвээд Индианагийн их сургуульд багшилж байгаад тэтгэвэртээ^арсан юм билээ. Манайхаас нөгөө Дилав хутагтын шавь Жамбалдорж гуай байгаа ш дээ. Одоо 97 настай байх шүү. Нэр нөлөө гэж том л доо.
-Өөрөө мэдээж тэнд уран бүтээлийн онгодоо дуудаж сайхан шүлэг тэрлээ байлгүй дээ?
-Хэдэн шүлэг бичсэн. Тэднийг маань яг Америкийн тухай шүлэг гэж ойлгож болохгүй л дээ. Орчин үеийн дэлхий ертөнцийн дүр төрх юм даа. АНУ бол дэлхий ертөнц. Дэлхий ертөнц бол АНУ. Хорвоо жаахан буруутаж эхэллээ. Ази, Дорно дахины зуун ирж байна. Америкчууд бол эх оронгүйчүүдийн хоргодох байр. Яахав дээолон шүлэг бичсэн л дээ. Үндсэндээ хоёр л шүлэг бий дээ.
-Тэгээд уншаач дээ?
-Америк
Эх орноосоо дүрвэгсдийн эх орон
Америк
Эх орондоо эрсдэгсдийн эх орон
Америк
Эх оронгүйчүүдийн эх орон
Америк
Золбин цагаачдын
Эх орон юм…”
гээд л. АНУ-ын нэг гүн ухаантан хэлсэн байдаг юм. “Хайрлах эх орон минь хаа байна даа. Хоёр далайн хооронд бие биенээ унатал цохисон 120 сая хүн л байх шив” гэж. Ертөнцийн хаана ан цав гарна тэр бүгд л яруу найрагчийн зүрхийг дайрч гарна гэдэг биз дээ.
“Мөхөж байгаа ертөнцийн мөн төрх нь Америк юм
Сөнөж байгаа хүмүүний
Сүүдэр зураг нь Америк юм
Чин үнэнийг нь хэлбэл энд
Мөнгө, мөнгө… гэж мөлхөж
Мөнгө, мөнгө… гэж мөргөж
Мөнгө, мөнгө… гэж үхэж байна
Дэлхийн сүүдэр энд тусаж
Дэлхийн шунал энд нүүрлэжээ Бурхан багш энд уйлж
Бурхан энд цөхөрчээ”
- За ойлголоо. Та АНУ-д номоо хэвлүүлсэн гэл үү?
-Би чинь морин дэл дээгүүр явдаг болохоор шүлгээс өөр юм боддоггүй. Тэнд би хүний биш өөрийнхөө мөнгөөр хэвлүүлсэн. Аргагүйдэж нэг авгай авсан. Хүний нэг биологийн юм байдаг болохоор сэтгэлийг төвшитгөж гэх үү дээ. Яахав харь газар шүлэг бичих сэтгэлгээ их өөрчлөгддөг юм билээ. Сэдэв, агуулгын хувьд ч гэсэн ертөнцийг тэлж хардаг юм билээ. Гэхдээ монгол шүлэгчид бөглүү жижиг орон зайд том сэтгэдэг ард түмэн. Тэнд “Хас cap” гэдэг ном гаргасан. Гэтэл манай сүлд зурдаг Ц.Ойдовт яг тийм нэртэй тууж байдаг юм байна. Японы мөнгөн үеийн хоёр бүсгүй найрагч байдаг юм. Нэгийг нь Сэйки Фү гэдэг. Түүний түүврийг нэг япон найз маань над өгсөн байхгүй юу. Нью Йоркт хэвлэгдсэн юм л даа. Унштал “Хар cap” гэдэг нэртэй байсан. Сонин л юм билээ. Дандаа танканууд л даа.
-Яруу найраг гэж юу вэ?
-Зүрхний нулимс л юм уу даа.
-Н.Нямдорж агсны нутгаар та анх удаа сая зорчлоо. Юу мэдрэв?
-Би багшийн нутагт очихсон гэж өдрийн бодол болж явлаа. Одоо ч гэсэн тэнд аажуу тайвуу долоо хонохсон гэж бодож байна. Нямдорж багшийн нутагт хөл тавиут хөөрөөд цээж багтраад сэтгэлээ барьж чадаагүй. Дарс хүртэх зуур нэг юм харсан нь тод үлджээ. Тэнд моддын навчис гэрэлт шүүдэр шиг ариун дагшин үзэгдсэн гээд бод доо. Тэндхийн навч зурсан мэт гоё. Хүүхдийн зүрх мэт хөдөлж байсан. Тийм газар төрсөн хүн тийм шүлэг бичихээс яахав.
-Та чинь хичнээн багштай хүн бэ?
-”Хүн гэдэг нэг цагт үе үеийн гайхамшигт сайхан хүмүүстэй хамт амьдрахаас илүү гавьяа үгүй” гэж М.Цэдэндорж багш маань хэлдэг байсан. Хүнийг хүндэтгэж бас хүлээн зөвшөөрч чаддаг хүн л нөхөдтэй байдаг. Нэр хүндтэй ч байдаг. Ингэхэд ертөнцөд муу хүн гэж байдаг уу. Тухайн хувь хүний хүлээж чадварын асуудлаас үүдэлтэй байх аа. Б.Явуухулан багш анхны номыг маань эх барьж авсан бол М.Цэдэндорж багш анхны шүлгүүдийг минь сонсч, зөвлөгөө өгч байсан юм. Явуу багш унахаасаа хэдхэн хоногийн өмнө над “Хүн сайн зохиол бичиж болно. Түүнийгээ борлуулна гэдэг том ажил байдгийг тооцож сурах ёстой” гэж билээ. Бас “Аливаа мэргэжлийг хүн сонгож авч болдог бол яруу найраг өөрөө хүнээ сонгож авдаг юм аа” гэж номын маань оршилд бичсэн юм. М.Цэдэндорж гуай над нэг удаа “Энийг хараач, Бунины охин аавынхаа тухай ном бичсэн байна. Ер нь хүнд өөрийн бахархал гэж байх ёстой. Чи миний тухай ном бичих үү. Чи бичихгүй дээ. Гэхдээ бичнэ дээ гэж бодож явахад л болоо. Мийгаа минь чи өөрийгөө хүмүүсийн түрүүнд бас сүүлд нь явна гэж битгий бодоорой. Дунд л явж байна гэж санаарай…” гэдэг байсан нь санаанаас гарахгүй юм даа. Н.Нямдорж багш маань Чимгээгээ сайн хайрлаарай гэж их захина аа.
-Өөрөө хичнээн он жил шүлгээр өвчлөв дөө. Няцаж буурах болоогүй гэж үү?
-Хар тамхичдыг мэдэхгүй юм. Шүлэг миний хувьд бүр дон болон ужгирчээ. Миний амьдралын бүхий л сайн сайхныг яруу найраг минь бэлэглэсэн.
-XX зуунд сэтгэлд тань хоногшсон яруу найрагчдыг нэрлээч. Сонин байна.
-Хаа тэр жараад онд ганц Явуу багшийг төрүүлж тодруулсан тэр үеийнхэн цөм л гайхамшиг. Цаг үед олон сайн хүн үгүй бол хэзээ ч суутан төрөхгүй биз дээ.
-Тийм байхаа.
Юм мэддэггүй
Мэддэггүйгээ өөрөө мэддэггүй
Тийм хүнтэй юу ч битгий ярь,жирийн гэмгүй нөхөрлө
Юм мэддэг
Мэддэгээ өөрөө мэддэггүй
Тийм хүнтэй ойлголцож, бие биеэ сэрээж, асааж яв
Юм мэддэг
Мэддэгээ өөрөө мэддэг
Тийм хүнийг шүтэн биширч, үлгэрлэн нээж амьдар! гэсэн эртний ерөөлт үг бий. Тиймээс ч би хүнд гавьяа байгуулахгүй ч гай болохгүй явахсан гэж санадаг. Гэхдээ өөрийн араншингаараа явна л даа.
Д.Мөнхбаатар

Яруу найрагч Б.Батрэгзэдмаа: Сайн жүжгийн зохиолууд ширээн дор л хэвтэж байгаа

2006.10.10 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

-Дэлхийн яруу найрагчдын их хурал манай оронд боллоо. Таны сэтгэгдэл?
- Юун түрүүнд Мэнд-Ооёо ахдаа баяр хүргэх ёстой. Ганц хүн ийм том зүйлийг хийнэ гэдэг бол үнэхээр гайхалтай. Гэхдээ Зохиолчдын эвлэл, яруу найрагч нартайгаа хамтарсан бол бүр ч сайхан болох байсан биз. Хамгийн гол нь дэлхийн яруу найрагчдын хурал манай оронд болно гэдэг бол яруу найргийн хувьд дэлхийд гарах маш том алхам. Энэ их хурлаар дэлхий монголын яруу найргийг мэдэрсэн байх.
-Яруу найраг, үргэлжилсэн үг хоёр нэг хонгилоор явах ёстой юу? Эсвэл…
-Яруу найраг, үргэлжилсэн үг хоёр бол утга зохиолын хоёр өөр төрөл. Заавал энэ хоёр нэг коридороор явах ёстой гэж би хэлж чадахгүй. Ер нь яруу найраггүй үргэлжилсэн үгийн зохиол гэж байхгүй. Яагаад гэвэл чимэггүй бол тэр зохиол нэг тиймэрхүү л байх болов уу. Яруу дүрслэлийг хэлээд байна шүү дээ. Яруу найраг бол санааг жижиг хэмжээнд дөрвөн мөртөд ч юм уу гаргадаг болохоор түүгээрээ л ялгаатай.
-Монголд жүжгийн зохиол мөхөж явна гэдэгтэй санал нийлэх үү?
-Энэ асуулганд хариулахын тулд маш олон зүйлийг ярих хэрэгтэй болно. Монголд театр хэд байдаг билээ, үзэгчид маань хэд билээ, үзэгчдийн хувьд бэлтгэгдээгүй, өнөөдөр ямар байгаа билээ. Үнэхээр сайн жүжиг театрт тавигдлаа гэхэд үзэх хүн байхгүй. Одоогийн жүжгүүд хэтэрхий романтик бас түүхий, сексуалный байх болж. Энэ юутай холбоотой вэ гэхээр зохиол бичиж байгаа хүмүүс нь “оюуны хувьд” үнэхээр ядуурчихаж. 1990-ээд оны Батбаяр, Урианхай ах нарын жүжгүүд үнэхээр гайхалтай байсан. Ингээд олон юм яриад байж болно. Хөрөнгө, мөнгө энэ тэр гээд л. Эцэст нь хэлэхэд сайн жүжгийн зохиолууд ширээн дор л хэвтэж байгаа даа.
-Таны анхны шүлгүүд их мэдрэмжтэй байдаг. Харин сүүлийн шүлгүүд чинь их ухаан зарсан юм шиг?..
-Залуу нас өөрөө их мэдрэмжтэй, хүний асаж явдаг нас шүү дээ. Анхны шүлгүүд минь сэрэл, мэдрэмжээр дүүрэн байж болох юм. Гэхдээ хүн гэдэг амьтан өөрөө үхэн үхтэлээ бүх л зүйлийг мэдэрч явдаг болохоор одоогийн шүлгүүд минь ч тийм сэрлээр дүүрэн байдаг. Үхлийг хүртэл мэдэрдэг юм, хүн гэдэг.
-Яг одоо ямар уран бүтээл дээр ажиллаж байна вэ?
-Нэг роман, жүжгийн зохиол, яруу найргийн номууд дээр ажиллаж байна. Гэхдээ тэдийд гаргана гэж хэлж чадахгүй. Ямар ч уран бүтээлч бүтээл гаргахын тулд хэдий ч хугацаагаар сууж болдог шүү дээ. Хамгийн гол нь чанартай, уншигчдын хэрэгцээг хангаж чадахуйц бүтээл гаргана даа.
-Залуу яруу найрагчдын талаархи таны бодол?
-Одоо гарч буй жижиг номуудыг уншиж байхад залуу үе маань нэг л хэв загвартай, өөрийн гэсэн өнгөгүй юм шиг ээ. Миний үеийнхэн бол Б.Галсансүх, Г.Аюурзана… гэх зэрэг өөрийн гэсэн өнгөтэй, бас өөртөө үнэнч байсан. Залуу хүн бол шинийг эрэлхийлж, түүгээрээ өөрийгөө цэнэглэж байх ёстой.
-Сүүлчийн асуулт. Намар болчихжээ. Таны сэтгэл…
- Яагаад ч юм би зун шүлэг бичиж чаддаггүй. Намар, өвөл хоёрт л бичдэг. Сэрэл мэдрэмж төрдөг ч байж болох юм. Намар, өвөл хоёр их дотогшоо байдаг болохоор ч тэр юм уу, бүү мэд.
-Нэг бадаг шүлэг хэлээч?
Шарласан навчис өвлийн дуутай
Хунгар цас намрын өнгөтэй…

Ярилцсан Ш.Хатанбүүвэй

Д.Урианхайн ертөнц ер бусын этгээд хачин үзэгдлээр дүүрэн

2007.03.10 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Гунихруу талын элгэнд ганц шувуу эргэх нь ч уйлах шиг
Гадаа жалгын эхэнд чөдөртэй морь үүрсэх нь уйлах шиг… Монголын яруу найрагт Дамдинсүрэнгийн Урианхай хэмээх нэгэн ертөнц бий. Хэлхгэр дээл өмсчихөөд, сахал үсээ цантуулан алхаж яваа нь Улаанбаатарын өвлийг чимдэг. Хийц этгээд монгол цамцтай, халуунд үүртэсхийн, их үсэн дороосоо нарыг нүд буландан харсхийж нуруугаа үүрэн айсуй нь Улаанбаатарын зуныг ер бусын бодлогоширонгуй болгодог. Тийм л содон хүн. Юунд ч үл халирах хэнэггүй мэт, тэгсэн мөртлөө хачин нарийн хүниас нугалаастай шүлэг бичиж түүндээ автаад уйлна. Бодь амгалан ч юм шиг, тэгсэн мөртлөө жигтэйхэн улстөржиж Танц хүний хөдөлгөөн” хүртэл байгуулсан. Бүхнийг таньж нэвтэрсэн гүн ухаантан мэт, тэгсэн мөртлөө амьдралын хамгийн энгийн зүйлсийг гайхаж хачирхана. Хуучин цагт манай өмнөө барих эдийн засагчдын нэг явсан атлаа зах зээлийн аашийг өнөө болтол ойлгож ухаарахгүй халаглана. Өвгөн хүн мэт, тэгсэн хэрнээ үс сахлын цаанах нүүр царай нь хачин толимог саруул. Буддын шашны ёс жаягийг төгс мэднэ тэгсэн мөртлөө Есүсийг бас шүтнэ. Тийм л оньсого мэт ертөнц. Тэр ертөнцийн гүн рүү өнгийж үзэх амаргүй. Гэвч тийш өнгийх нэгэн үүд-өрх бий. Тэр бол яруу найраг.
Аглаг шугуйн салхи үнэрээ гээж
Амраг шувууд уйлалдсан намрын орой
Навч унахын тоогоор хагацалд элэх моддоос
Эцсийн навч нь салхинд харвахуй
Нар тэмтрэн бүлээцэх голын ус
Эгшин зуур урсаа зогсохыг сэрнэ…
“Салхи үнэрээ гээж, шувууд уйлалдсан намрын” тухай төсөөлөхөөс халшрам энэ үгс бол дээд яруу найргийн өнгө аялгуу. “Навч унахын тоогоор мод хагацалд элнэ” гэдэг, “Нар тэмтэрч бүлээцээд голын урсгал зогсоно” гэдэг дээд яруу найргийн сэрэл мэдрэмж. Ийм өнгө аялгуу, ийм мэдрэмж сүлэлдсэн ертөнцөд бүсгүй хүн орж ирээд, Б.Галсансүхийн хэнсэнчлэн, “хормойгоо засан суугаад шүлгийн ном уншвал” ямар байх бол?
Урссан лаа шиг бөхгөр cap
Уулын хэцэд зүүрмэглэжээ, Аморэ!
Үгийн дарс цээж дүүрлээ
Үүдээ тайлаад шүлэг сонс оо
Үнсээд үхэхэд л жаргах Аморэ!
Б.Явуухулангийн ” Аморэ”-тэй харьцуулахад Урианхайн энэ үгс яруу найргийн илүү нарийн дүрслэлүүдээс бүтжээ. “Урссан лаа шиг бөхгөр cap” гэж их гоё юм аа. Ийм саран доор “үнсээд л үхэхэд аз жаргалыг амсч болох” тийм гоо бүсгүй суугаад энэ мөрүүдийг уншвал үнэн сэтгэлээсээ уншиж хэрэв зээ чадвал, тэр эмэгтэй туйлын дээд аз жаргалыг мэдрэх биз ээ.
Галын дөл шиг
Ганц улаан навч
Намрын салхинд тасраад
Тэнгэр өөд хийсч явна
Би уулын бэл рүү
Уруудаж явахдаа зөрлөө гэсэн үгс бас тэр ертөнцийн хаа нэгтээ мөнхөрч сийлэгдсэн байдаг. Бэлээс хийссэн навч уулнаас бууж яваа хүнтэй зөрнө гэдэг яруу найрагч л сэрж чадах гайхамшиг болой. Ер нь яруу найргийн амин сүнс дэвшүүлсэн санаанд гэхээсээ, тухайн агшны гоо сайхныг олж харахад л байдаг. Тухайн агшны гоо сайхныг олж харахад л байдаг. Тухайн агшны гоо сайхныг мэдрэхэд үндэстэн ястны зааг ялгаа, ахуй амьдралын хэв маяг, цаг үеийн ямарваа хувьслыг даван туулах мэриймж гэх мэтийн зүйлс, тунхаглал цол хэргэм, юм мэдэхгүй уншигчдын тархийг угаах сурталчилгаа зэргийн заль мэх ямар ч нэмэргүй. Гагцхүү тухайн хүний дотоод ертөнц жинхэнэ яруу найргийн ертөнц л байхад бүрнээ хангалттай. Урианхайн ертөнц ер бусын, дасал болоогүй, этгээд хачин үзэгдлээр дүүрэн. Нэгэнтээ Дугтуй дүүрэн өвөл хэмээх ганцхан мөр шүлэг тэр бичжээ. Ганцхан мөр, “Захиа” гэдэг нэртэй энэ өвөрмөц шүлэгт өчүүхэн ч чамирхал байхгүй. Яруу найрагчийн ертөнц дэх гээгдмэл, мартагдмал шуудангийн хайрцагт тийм л захиа ирж. Солгой, товчхон, хүйтэн захидал. Захидлаас үүдсэн эмзэглэл. Ийм эмзэглэлгүй яруу найрагч бол яруу найрагч биш. Магадгүй ийм эмзэглэлийг мэдэрч үзээгүй хүн бол амьд явж үзсэн хүн биш дэг ээ.
…Голын бургасанд хоёр дуугай шувуу
Гомдсон ч ижлүүд шиг баярласан ч ижлүүд шиг
Өөд өөдөөсөө дуугай нисэх нь
Учрах ч юм шиг, зөрөх ч юм шиг харагдан
Харахаас нүд хальтрам…
Тэдгээр шувууд учрах болов уу, зөрөх болов уу? Шувуудын өмнөөс яс нь хавталзаж буй найрагчийн зүрхнээс унасан энэ үг бол орчин цагийн монгол яруу найргийн олз юм. Яруу найраг гэдэг ийм халгам, ийм зовиуртай, ийм амттай. Яг л хурц нар руу харахад гялбасан нүднээс урсах нулимс шиг, тийм гайхамшигтай гэрэл гэгээний цочирдон балмагдам их цутгалан. Харамсалтай нь, манай яруу найрагт ийм үгс цутгаж, оволзож хуралдсангүй. Нулимс мэт өчүүхэн багаар ивлэсээр л төдийлөн их бус савыг үл бялхан үзэгдэж байна. Сав руу тонгойгоод бичилхэн далайг төсөөлж болно. Тэр л бяцхан усанд тусагч нарыг харж, тэр бяцхан ус “нар тэмтрэн бүлээцэж буйг” мэдэрч болно. Энэ л бидний олз юм.

2005.06.02
Гүн овгийн Г.Аюурзана

Л.Нямаа: Түүхэнд сургамж гэж байхаас алдаа байдаггүй

2007.05.14 Утга зохиол урлаг <!–admin–>

Яруу найрагч Ломбын Нямаа 1945 онд Хэнтий аймгийн Биндэр сумын нутаг Хөмөлийн голд төржээ. 1965 онд дунд сургууль төгсөж, 1970 онд МУИС-ийг Хэл уран зохиолын багш мэргэжлээр дүүргэжээ. 2005 он хүртэл 35 жил Хэнтий аймгийн боловсролын салбарт ажиллажээ. 2006 оноос “Чингис СооСэ” дээд сургуульд Чингис судлалын багшаар ажиллаж буй.

Төв Азийн өндөрлөг бол сансраас ирэх энергийн төвлөрөл

-Би тантай эх орон, хүн, яруу найргийн оршихуйн тухай ярилцъя гэж бодлоо. Ярилцлагаа эх орны тухай яриагаар эхлэх үү?
-Эх орон гэдэг бол энэ ертөнц дээр хүн болж төрсний хамгийн үнэтэй ойлголт. Хүн төрөхдөө агуу их газрын бөмбөрцөг дээр тодорхой орон зайд, тодорхой нэг цэгийг олж төрдөг. Монголчууд Төв Азийн өндөрлөгт төрсөн. Энэ өндөрлөг бол сансраас ирэх энергийн урсгалын төвлөрөл билээ. “XIII зууны үед Монголчууд мандан бадарсан нь сансраас ирэх энергийн урсгалын нөлөө бөгөөд тэр үед хийморлог хүмүүс ихээр төрсөн” хэмээн Лев Гумилев нэгэнтээ хэлсэн буй.
-Өнөөдөр Монголчууд төдийгүй дэлхий даяар эзэн Чингисийг бишрэн шүтэж, магтан дуулж байна. Хичнээн зуунаар дуурсагдсан их хааны нууц таны бодлоор?
-Хүн төрөлхтөн Чингис хааныг яагаад дурсах болов гэвээс нэгд, XXI зуунд хүн төрөлхтөнд тулгарч байгаа асуудлыг 800 жилийн өмнө шийдсэн.
Хоёрт, шашинд тэгш хандах, хүнийг дээр дор гэж ялгахгүй үзлийг бий болгосон. Гурав, эрдэм боловсролтой хүнийг эрхэмлэж. улс орны хөгжлийн үндэс гэж үзсэн. Дөрөвт, хэрвээ газар дээр олон орон орших бол бие биеэ хүндэтгэх ёстой хэмээсэн. Нэг үе Чингис хааны түүхийг зөв ойлгох боломж бидэнд төдийгүй хөрш орнуудад байгаагүй. XXI зууны түвшинд Монголын эзэнт гүрний түүх, Чингисийг хүндэтгэж байгаа нь хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн том байр суурь эзэлж байна. Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор дэлхийн бүх орны нийгэм төрийн зүтгэлтнүүдийг Монгол болон Чингисийн тухай сэтгэгдлээ ирүүлэхийг уриалсан. Энэ саналаар ирсэн сэтгэгдлээр “Их Монгол улс” ном гарсан нь үнэлшгүй том бүтээл болсон. Үүнээс үзэхэд дэлхий даяар их хааны агуу ухаан, гайхамшигт хүч чадлыг хүлээн зөвшөөрсөн.
-Чингис хаан дэлхийн талыг эзлэхдээ өөрийн хүмүүсээсээ орхидог байсан гэдэг. Тэгвэл өнөөдөр монголоос өөр уудам газар нутагтай улс баймааргүйсэн?
-Түүхэнд алдаа гэж байдаггүй. Харин сургамж гэж агуу юм бий. Монголын түүх бол бүхэлдээ бүтээн байгуулалт. Дэлхийн том том улс гүрнүүдийг их хаадууд маань нэгтгэн нийлүүлчихээд түүндээ эзэн сууж чадаагүй. Тухайлбал Хятадыг нэгтгэсэн их Хубилай хаан Хятадыг нэгтгэн нэгдмэл Юань гүрнийг байгууллаа. Энэ бол дэлхийн том импери билээ. Нэгдмэл улс болгохдоо эхлээд хойд Хятадыг эзлэж дараа нь өмнөд Сүн улсыг нэгтгэн Бээжинд нийслэлээ аваачсан. Батхаан жижйг вант улсуудыг нийлүүлж Оросыг нэгтгэн Алтан ордны улсыг байгуулсан. Доголон Төмөр хаан Делид Энэтхэгийг нэгтгэсэн. “Таж Махал”-ыг Чингисийн удмын хаан хатандаа зориулж босгосон гэдэг. Харийн оронд монголчууд агуу ихийг бүтээчихээд өөрсдөө алга болчихдог. Энэ бол сонин логик. Тэгсэн мөртлөө өөрсдөө хоорондоо атаа хорсол, эрх ямбаны төлөө зөрчилтэй байсан. Төрийн шагналт зохиолч Д.Батбаярын “Мементо-бүтээхүй романд “Монголын нууц товчоо” бол өс хонзонгийн түүх, монголчуудын түүх бол мөн адил өс хонзонгийн түүх юм” гэж хэлсэн байдаг.

Эхийн хайр дутсан хүн бие бялдар,оюун санаа, сэтгэлийн хувьд тахир дутуу болдог

-Настангууд заримдаа “Хүнээ алдсан амьтан” гэх нь бий. Тэгвэл хүн болохын тулд яах вэ?
-Хүн бол хайрлах, хонзогнох инстинк /төрөлх чанар/-тэй амьтан юм. Хүн төрөлхтний уналт дандаа өс хонзонгоос үүсдэг. Чингиз Айтматовын “Цаазын тавцан” романд үр зулзгаа булаалгасан чоно дараа нь хүүхдийг нь аваад явчихдаг. Тэгэхээр чоно, хүн хоёрт өс авах инстинк байдаг. Чононд бас хайрлах инстинк бий. Чоно хүнээс илүү хайрласан нэг баримт хэлье. Завхан аймгийн Галуутын хүрээний лам Даваасамбуу гэдэг хүн 1937 оны хядлагын үед аглаг уулын агуйд амь хоргодож байжээ. Олон cap болсны дараа идэх хоол унд нь дуусаад хэцүү байдалд орсон гэнэ. Түүнийг агуйгаас гарахад нэг том цагаан гичий чоно хоёр залуу чонотой хажууд нь сууж байгаад агуй руу ороход нь яваад өгдөг байжээ. Нэг өдөр агуйн дэргэд сүр сархийх чимээ гарахаар нь харсан чинь гичий чоно хонины хаа, гуя хаячихаад явж байна гэнэ. Үүнээс хойш өлсөхийн зовлонг мэдээгүй гэдэг. Чоно ингэж хайрлаж байхад хүн хүнээ хайрлах тухай ярьж болно доо.
-Хүн хайраар ивээгдэж амьдардаг болохоор энэ талаар яриач?
-Хүн оршихуйн үндэс АНУ-ын сэтгэл зүйч социологич Сорокон гэдэг эрдэмтэн “Бодь хайрын нуугдмал хүч” бүтээлдээ хэлсэн гайхамшигтай санаа нь “Эхийн санаа бол үр хүүхэддээ бие бялдар, оюун санаа, сэтгэлийн хувьд тэжээн тэтгэх амин дэм юм” гэсэн байдаг. Тэгэхээр эхийн хайр гэдэг тийм их хүч чадалтай юм бол энэ хайр дутсан хүн бие бялдар, оюун санаа, сэтгэлийн хувьд тахир дутуу болдог. Манайх ээж төвтэй хүмүүжлийн системтэй орон. Хүүхдийн хүмүүжил, бүх үйл хэрэг бол эхтэй холбоотой. Монголын нийгэм, монголын ирээдүйг эрүүл саруул болгоё гэвэл эхчүүд, эмэгтэйчүүдийн боловсрол хүмүүжилд анхаарах ёстой. Тэдний оюун санаа, сэтгэл зүрх, бие бялдар бохирдвол Монголын оюун санаа бохирдож орших, эс орших гэсэн асуудал бидэнд тулгарна.
-Улс орноо дэлхийн хөгжлийн тэргүүлэх зэрэгт хүргэе гэвэл таныхаар нэн түрүүнд юу хийх хэрэгтэй бол?
-Хамгийн эхний асуудал бол бие биеэ хайрлах, хамгаалах, өршөөх, хүндэтгэх үзэл санаа. Чингис хаан “Би ард түмнээ алган дээрээ өргөж байгаа нялх хүүхэд шигээ хайрладаг” гэж хэлсэн түүхэн баримт бий. Энэ үгийг Монголын төр засгийн бүх шатны удирдлагууд үзэл санааны үнэт зүйл болгон үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлэх ёстой. Монголын төр засаг ард түмэндээ хойд эцгийн сэтгэлээр хүйтэн ханддаг баримт түмийг хэлж болно.
-Та тэгвэл нэг баримт хэлээч?
-Хадгаламж зээлийн хоршооноос болж хичнээн олон хүн амь нас, эд хөрөнгөөрөө хохирч байхад төрийн өндөр албан тушаалтнууд чихэндээ тугалга цутгуулсан юм шиг чимээгүй байна. Монголчууд мэддэггүй, ухаардаггүй нэг ухаарал хэлье. Чингис хаан хэрвээ буруу шийдвэр гаргавал шадар туслах болон ард түмнийхээ хүсэлтээр мэдсэн өдрөө засаж залруулж “Толгой нь буруутай байхад нурууг нь зоддог” гэсэн ухаанаар тайлбарладаг байсан. Төрийн бодлого буруу гарсан бол түүнийгээ засах хурд монголын төрд алга. Засах хурд гарахгүй бол ард түмэн хохирно. Ард түмнийхээ дуу хоолойг сонсож, алдаа оноогоо ил тод шүүн хэлэлцвэл маш том хайр энэрэл болно гэдгийг ухаарахгүй байна.

Нийгмийн эмзэглэл яруу найрагчийн зүрхийг дайрч өнгөрдөг

-Яруу найраг таны зүрх, тархинд юу үгүүлдэг вэ?
-Яруу найраг бол хөгждөг шимтэй хөрс юм. Тэр нь бүтээн туурвихын эрх чөлөө. Хаана уран бүтээлчид эрх чөлөөтэй байна. Тэнд жинхэнэ уран бүтээл хөгжиж байдаг.
-Монголын яруу найргийн хөгжлийн туулсан замнал ямар байв?
-Манай яруу найраг маш эртний уламжлалтай бөгөөд хөгжлийнхөө замд хүнд бэрхийг туулсан. “Хүнд бэрх” гэдэг нь уран бүтээлчдийн эрх чөлөө хязгаарлагдмал байсан үеүд. Энд Р.Чойномын үеийг дурдаж болох юм.
-Зохиолчдын бүтээл тэр үеийнхээ нийгмийн тусгал байдаг гэдэг дээ…
-Тэр үнэн. Нийгмийн эмзэглэл хүнд хэцүү бүхэн найрагчийн зүрхийг дайрч өнгөрдөг. 1917 оны октябрь сарын хувьсгал оросын яруу найрагчдын зүрхийг дайрч өнгөрөхдөө олон шинэ зүйл авчирсан. Түүний тод жишээ бол “Мөнгөн зуун” гэж нэрлэгддэг агуу яруу найрагчид төрөн гарсан. А.Ахматова, М.Цветаева, Б.Пастернак, Г.Иванов гэх зэргийг дурсаж болох юм. Монголын яруу найргийн хөгжилд 1990 оны хувьсгал 16-тай балчраас эхлээд өтөл буурал найрагчийн зүрхэнд хүртэл мэдрэгдэж эхэлсэн.
-Сүүлийн үед яруу найргийн өнгө аяс, мөн чанар өөрчлөгдөж байна. Энэ тухайд…?
-Монголын яруу найрагт жинхэнэ яруу найраг гарахаасаа илүү найргийн тэнгэрлэг хөрсөн дээр хог өвс их ургаж байна. Хүмүүс бичсэн болгоноо ном болгож, түүнийгээ яруу найраг гэж ойлгож, ард түмний оюун санааг ариусгахаасаа хордуулах нь. элбэг болж. Яруу найргийн хөрсөн дээр ургаж байгаа сарнай, вансэмбэрүү, хог өвс аль нь вэ гэдгийг шүүмжлэгч, судлаачид ялгаж өгөх хэрэгтэй. Ялгаж өгөхгүй бол ард түмэн хог өвс хараад сарнай, сарнайг хараад шарилж гэж ойлгох нь газар авч байна. Үүнээс үүдэн шинэ яруу найраг /уран зохиол/-т шинэ судлаач хэрэгтэй болжээ. XXI зуунд хүн төрөлхтний оюун санааг яаж аврах вэ гэдэг дэлхий нийтээр тулгамдсан асуудал болоод байна. Яагаад гэвэл капитал буюу мөнгөний нийгэм дэлхийг эрхшээсэн. Мөнгөний сэтгэлгээнд эзлэгдсэн нийгэм нь оюун санаа, сэтгэл зүрхээрээ хоосордог. Тиймээс ЮНЕСКО хүн төрөлхтний оюун санааг авран хамгаалахын тулд 1999 оны 10, 11-р саруудад Парис хотноо хуралдсан ЮНЕСКО-гийн 30-р чуулганаар жил бүрийн гурван сарын 21-нийг дэлхийн яруу найрагчдын өдөр болгох шийдвэр гаргасан. Энэ хугацаанд Монголын төр засаг ЮНЕСКО-гоос мөнгө гуйхдаа гараа тосож очдог хэрнээ дээрх шийдвэрийг хэрэгжүүлэх талаар юу ч хийгээгүй. Би хувьдаа Монголын төр засгийг оюуны хомсдолтой гэж ойлгодог.
-Таныхаар дэлхийн яруу найрагчдын өдрийг хэрхэн тэмдэглэвэл зохилтой вэ?
-Эл өдөр Монголын хөх тэнгэрт яруу найраг долгилж, найрагчид эзэн хаан мэт байж ард түмэндээ шүлэгээ уншиж, баярлуулж, догдлуулж байх учиртай. Энд БСШУЯам, ЮНЕСКО-гийн Үндэсний комисс зэрэг газрууд эл өдөр юу хийхээ мэдэхгүй бол ард түмнээсээ асуу, мэдэж байгаа бол ажлаа зохио гэж хэлмээр байна. “Бүх нийтэд яруу найргийн боловсрол олгох шаардлагатай” гэж Парисийн тунхагт заасан байдаг.
-Яруу найргийн боловсролыг сурагчдад олгож болох уу?
-Бололгүй яахав. Ингэхийн тулд, дунд сургуульд үзэх уран зохиолын хичээлийн хөтөлбөрийг үндсээр нь өөрчлөх, 1900-ээд оны эхнээс 2006 он хүртэл 100 орчим зохиолч, яруу найрагч Нобелийн шагнал хүртсэн байдаг. Гэтэл Монголын хүүхдүүд тэр зуун хүнээс дөнгөж Р.Таагүр, М.Шолохов, П.Неруда, Э.Хэмингуэй гэсэн дөрвөн хүний бүтээлийг л мэддэг. Үүнийг өөрчлөх хэрэгтэй. Маш гайхамшигтай бүтээлүүдийг орчуулж, хөтөлбөрт оруулах ёстой. Монгол улсын Төрийн соёрхлыг маш олон зохиолч хүртсэн. Тухайлбал Д.Батбаярын сонирхолтой бүтээлүүдээс түлхүү оруулж өгөх хэрэгтэй. Яруу найргийг сурталчлах, мөн төгөлдөржүүлэх нь чухал. Ингэхийн тулд сайн орчуулагч хэрэгтэй. Яруу найргийн хөгжлийг сайн орчуулагч тодорхойлдог. Үндэсний яруу найргийг хөгжүүлье гэвэл дэлхийн алдартай бүтээлийг орчуулж, олны хүртээл болгохыг төрийн бодлогод тусгах нь зүйтэй. Дэлхийн бүх яруу найрагчдын бүтээлийг орчуулж чадахгүйгээс хойш хэний ямар бүтээлийг орчуулах вэ гэдэг нь хамгийн гол зүйл. Монголоос Нобелийн шагнал авах бүтээл гаргах талаар ярьдаггүй. Энэ бол хамгийн том асуудал.
-Монголд Нобелийн шагналд боломжтой зохиолч бий юу?
-Байлгүй яахав Б.Лхагвасүрэн, Д.Батбаяр гэхчилэн бий.
-Та яруу найрагт юуг баримталдаг вэ?
-Жинхэнэ яруу найраг 10 мянган шүлэг бичээд 100-г нь хэвлүүлдэг гэсэн зарчмыг баримталдаг. Яруу найрагч хүн найргийн хойч үедээ их анхаардаг байх ёстой.
-Анхны багшаа дурсвал…
-Миний багш М.Цэдэндорж байлаа. Багш шиг минь олон шавь төрүүлсэн хүн Монголд байхгүй. Гэхдээ багш маань бидэнд хатуу шаардлага тавьдаг. Цэдэндоржийн шавь нар бага залуугаасаа дэлхийн утга зохиолын амт шимтийг мэдэрдэг байсан. Энэ нь тухайн яруу найргийн өсөлт хөгжилтийг тодорхойлдог.
-Та өмнө нь шавь байлаа. Харин одоо олон шавь төрүүлсэн багш болжээ. Шавь нарынхаа тухай яриач?
-Яруу найрагт шавь төрүүлнэ гэдэг бол шинэ тив нээх шиг хэцүү… Шавьтай байхын бахархлыг миний багш сургасан. Хэнтий аймагтаа арван таван жил багшилж, 20 жил Боловсрол соёлын төвд ажилласан. Намайг 30 гаруй нэр бүхий яруу найрагчид намайг багшаа хэмээн хүндэтгэдэг.
-Та “Мянгад нэг шүлэг” гэсэн зарчимтай болохоор ном ховор гаргах юм. Анхны номоо хэзээ гаргасан бэ?
-1983 онд “Миний зуун” хэмээх номоо гаргасан. Одоо “Миний амьдардаг ертөнц” яруу найргийн номоо “Хуучин шүлэг”, “Шинэ шүлэг” гэсэн хоёр бүлэгтэй гаргах гэж байна.
-”Хуучин шүлэг” бүлэгтээ “Миний зуун” номынхоо шүлгээс оруулах уу?
-Тэгнэ ээ. XX зуунд бичсэн шүлгээ “Хуучин шүлэг” гэж нэрлэсэн. Гэхдээ сонгож оруулна.
-Та “М.Башёгрос Б.Явуухулан хүртэл” гэсэн хайкуны ном гаргах гэж байгаа гэлүү? Хайкуны талаар сонирхуулаач…
-Хүн төрөлхтний яруу найргийн том соёл, үнэт зүйл бол хайку юм. Анх Японы М.Башё/1644-1694 он/ Хайкугийн сургууль байгуулж байсан.
Р.Таагүр Японд очихдоо бүр хэрэг болгон хайку-г уншиж танилцаж байжээ. М.Башёгийн алдартай нэг хайкуг хэлье. “Хуучин цөөрөм рүү Мэлхий үсрэхэд Ус дуу алдана” / Өвөрмонголын яруу найрагч Р.Сэцэнцогтын орчуулга/ 1964 онд Дорнын их яруу найрагч Б.Явуухулан Японы хайку ямар онцлогтой төрөл болох тухай үгүүлэл бичээд хайкуг орчуулж “Цог” сэтгүүлд гаргасан. Тэгж монголчууд японы хайкутай танилцаж билээ. Б.Явуухулан хамгийн анх “Дөрвөн улирлын хайку” бичсэн. Үүнээс улбаалан “М.Башёгоос Б.Явуухулан хүртэл” хэмээх яруу найргийн ном гаргахаар бэлтгээд бараг дуусч байна.
Нойрон дунд
Үхэл тэнүүчилнэ
Сэрэх л юмсан.

Харанхуй дунд
Гэрэл гасална
Би хаана явна вэ…

Миний судсаар
Мөнгөн усны хор гүйж эхлэхэд
Монголоо би хайрлаж энхрийлнэ

Ярилцсан Ч.Болортуяа / МУБИС/

NAWCHNII XYYRNEL

Нийтэлсэн 11 сарын 5, 2007 Бүлэггүй. Засах

Дэлхий.нэт-д тавтай морилно уу. Энэ таны эхний бичлэг. Үүнийг засах буюу устгаад, блогоо бичиж эхэлнэ үү!